Triceratops Boynuzları Ne İşe Yarıyordu? Dövüş, Gösteriş ve T. rex’e Karşı Savunma

İki uzun alın boynuzu, kısa bir burun boynuzu ve başının arkasındaki dev kemik kalkanıyla Triceratops, en kolay tanınan dinozorlardan biridir. Dünyanın dört bir yanında filmlerde, oyuncaklarda ve müze salonlarında, çoğu zaman ünlü komşusu Tyrannosaurus rex’le karşı karşıya görünür. Peki bu boynuzlar ve yaka aslında ne işe yarıyordu? Paleontologlar bunu yüzyılı aşkın süredir tartışıyor ve fosiller yavaş yavaş yanıt veriyor.

Triceratops’la tanışın

Triceratops “üç boynuzlu yüz” demektir. Yaklaşık 68 ila 66 milyon yıl önce, dinozorlar çağının tam sonunda, Kuzey Amerika’nın batısında T. rex’le birlikte yaşadı. Boynuzlu, gagalı otçullardan oluşan seratopsiyenler grubuna aitti.

Triceratops, ABD’deki Hell Creek Formasyonu’nda en sık bulunan dinozorlardan biridir; bu da yavrulardan iri yetişkinlere kadar pek çok kafatası bulunduğu anlamına gelir. Bu durum onu, boynuzlarının nasıl büyüdüğünü ve nasıl kullanıldığını incelemek için ideal kılar.

Birinci fikir: birbirleriyle dövüşmek

Geyikler, antiloplar ve yaban keçileri gibi boynuzlu ya da çatallı boynuzlu pek çok canlı, bunları esas olarak eş ya da bölge için kendi türünün üyeleriyle dövüşmek için kullanır. Triceratops da böyle mi yapıyordu?

2009’da Andrew Farke ve ekibi, Triceratops ile büyük bir burun boynuzu ve kısa alın boynuzları olan akraba bir boynuzlu dinozor Centrosaurus’un kafataslarındaki yaralanmaları karşılaştırdı. Triceratops kafataslarının elmacık kemiklerinde ve yakasında, iki hayvan boynuzlarını kafa kafaya kenetlediğinde rakibin boynuzlarının tam vuracağı yerlerde, belirgin biçimde daha fazla iyileşmiş yara buldular. Farklı boynuz biçimine sahip Centrosaurus’ta aynı örüntü görülmedi.

Sonuç: Triceratops büyük olasılıkla uzun alın boynuzlarını rakiplerine karşı iterek ve bükerek kafa kafaya dövüşte kullanıyordu. Kafatası kopyalarıyla yapılan modeller ve deneyler, boynuzlarının bugünkü sığırgillerinkiler gibi birkaç farklı biçimde kenetlenebildiğini gösterdi.

İkinci fikir: gösteriş yapmak

Triceratops’un yakası som kemikti; ama diğer pek çok boynuzlu dinozorda yakada büyük açıklıklar vardı ve iyi bir kalkan olamayacak kadar inceydi. Bu da yakanın asıl görevinin korunma değil gösteriş olduğunu düşündürüyor.

Büyük, göz alıcı yapılar hayvanlara şu konularda yardım eder:

• tavus kuşunun kuyruğu gibi eş çekmek,
• dövüşmeye gerek kalmadan rakipleri yıldırmak,
• birbirine benzeyen pek çok boynuzlu dinozor arasında kendi türünü tanımak.

Boynuzlu dinozor türleri birbirinden çoğunlukla boynuz ve yakalarının biçimiyle ayrılıyordu; vücutları ise oldukça benzerdi. Bu özellikler türleri ayırt etmek ve başkalarını etkilemek için kullanılan işaretler olsaydı tam da bunu beklerdik. Yaka parlak renkli bile olabilir; ama renk nadiren fosilleşir.

Yakanın vücut ısısını düzenleyen bir radyatör gibi çalıştığı yönündeki eski fikir bugün pek desteklenmiyor.

Üçüncü fikir: T. rex’e karşı savunma

Triceratops ve T. rex gerçekten yan yana yaşadı ve fosiller karşılaşmalarını kaydetti. T. rex diş izleri taşıyan Triceratops kemikleri bulundu; bunlar arasında, görünüşe göre beslenmeden kalan onlarca ısırık izi taşıyan bir kalça kemiği de var. Daha da anlamlısı, iyileşmiş bir ısırık izi taşıyan bir Triceratops alın boynuzu bulundu; yani hayvan saldırıdan sağ kurtulmuştu.

Demek ki boynuzlar muhtemelen savunmada da işe yarıyordu. Metre boyunda boynuzları olan 6 ila 12 tonluk bir hayvan, döneminin en büyük yırtıcısı için bile tehlikeli bir hedef olurdu. Yine de fosil kanıtları Triceratops’lar arasındaki dövüşlerin hayatın olağan bir parçası olduğunu, T. rex’le kavgaların ise muhtemelen daha nadir olduğunu gösteriyor.

Boynuzlar yaşla nasıl değişti?

Çok sayıda Triceratops kafatası bulunduğu için bilim insanları başın gençlikten yetişkinliğe nasıl değiştiğini izleyebiliyor:

1. Yavrularda alın boynuzları kısaydı ve geriye doğru kıvrıktı.
2. Ergenlerde uzadılar ve düzleşmeye başladılar.
3. Yetişkinlerde boynuzlar öne baktı, yaka geniş ve kalın hâle geldi.

Bu çarpıcı değişim, boynuzların çocuklukta değil, gösteriş ve dövüş için yetişkin yaşamında en çok önem taşıdığını düşündürüyor. Yavrular muhtemelen sürüye yakın durmaya ya da saklanmaya güveniyordu.

Torosaurus sorusu

Aynı kayaçlardan çıkan bir başka boynuzlu dinozor olan Torosaurus’un üzerinde iki büyük delik bulunan, daha da büyük bir yakası vardı. 2010’da John Scannella ve Jack Horner şaşırtıcı bir fikir ortaya attı: Torosaurus ayrı bir dinozor değil, yakası yaşlılıkta incelip delikler geliştiren Triceratops’un tamamen olgunlaşmış hâliydi.

Diğer paleontologlar kemik dokusundaki farklılıklara ve genç görünen Torosaurus örneklerine dikkat çekerek buna karşı çıkıyor. Tartışma çözülmüş değil; ama dinozorların büyürken ne kadar değişebildiğini ve tek bir türün ne kolay iki tür sanılabileceğini gösteriyor.

Özetle

• Triceratops “üç boynuzlu yüz” demektir ve yaklaşık 68–66 milyon yıl önce T. rex’le birlikte yaşadı.
• Kafataslarındaki iyileşmiş yaralar, Triceratops’ların boynuz kenetleyip birbiriyle dövüştüğünü gösteriyor.
• Boynuzlar ve yaka büyük olasılıkla eş çekmeye ve türdeşleri tanımaya yarayan gösteriş işaretleriydi.
• Bazıları iyileşmiş T. rex ısırık izleri, boynuzların savunmada da işe yaradığını düşündürüyor.
• Boynuzlar yavrularda geriye kıvrıktı, yetişkinlerde öne bakıyordu.
• Torosaurus’un yaşlı bir Triceratops olup olmadığı hâlâ tartışılıyor.