Dinozorların Soyu Nasıl Tükendi? Asteroit, Kanıtlar ve Volkanlar

Dinozorlar 160 milyon yıldan uzun süre karalara hükmetti. Sonra, yaklaşık 66 milyon yıl önce, jeolojik ölçekte neredeyse bir gecede fosil kayıtlarından silindiler. Bu uzun süre bilimin büyük gizemlerinden biriydi. Bugün ne olduğunu oldukça iyi biliyoruz ve hikâye herhangi bir film kadar dramatik.

Uzaydan gelen bir kaya

Öne çıkan açıklamayı söylemek kolay: Dünya’ya dev bir asteroit çarptı. Yaklaşık 10 kilometre genişliğindeydi ve saniyede birçok kilometre hızla bugünkü Meksika’daki Yucatán Yarımadası’na çarptı. Çarpma milyarlarca atom bombasından fazla enerji açığa çıkardı ve Chicxulub adıyla bilinen, yaklaşık 180 kilometre genişliğinde bir krater bıraktı.

Sonra ne oldu?

Çarpma noktasının yakınında yıkım anında gerçekleşti. Ama dinozorların sonunu getiren, küresel etkilerdi.

• Ateş: Uzaya fırlatılan enkaz atmosferden geri düşerek havayı ısıttı ve pek çok bölgede yangınlar çıkardı.
• Tsunamiler: Sığ denize yapılan çarpma Meksika Körfezi’nde ve ötesinde dev dalgalar yarattı.
• Karanlık ve soğuk: En öldürücü etki buydu. Toz, kurum ve kükürt gazları atmosfere yayılıp güneş ışığını engelledi. Sıcaklıklar keskin biçimde düştü ve fotosentez aylarca ya da daha uzun süre çöktü; buna “çarpma kışı” denir.

Bitkiler büyümeyince besin zincirleri dağıldı. Önce otçullar açlıktan öldü, ardından onlarla beslenen etçiller. Karada olduğu kadar denizde de Dünya’daki türlerin yaklaşık dörtte üçü yok oldu.

Bunu nereden biliyoruz: ipuçları

Asteroit fikrini 1980’de fizikçi Luis Alvarez, jeolog oğlu Walter Alvarez ve meslektaşları ortaya attı. İtalya, Danimarka ve Yeni Zelanda’daki kayalarda bulunan, Kretase ile sonraki dönem arasındaki sınırı işaretleyen ince bir kil katmanını inceliyorlardı.

1. İridyum. Kil, normalden çok daha fazla iridyum metali içeriyordu. İridyum yer kabuğunda nadir, asteroitlerde ise yaygındır. Dünyanın her yerinde iridyumca zengin bir katman bulunması, uzaydan gelen dev bir cismin tozunu bütün gezegene yaydığını düşündürdü.
2. Çarpma izleri. Aynı katmanda muazzam basınçla biçimi bozulmuş mineral taneleri olan şoklanmış kuvars ve gökyüzüne fırlatılan erimiş kayadan oluşmuş, küresel adı verilen minik cam boncuklar bulunur.
3. Krater. Başta bilinen bir krater yoktu. 1990’ların başında bilim insanları, Yucatán’ın altında petrol şirketi jeofizikçilerinin ilk kez fark ettiği gömülü bir yapının doğru yaşta bir çarpma krateri olduğunu doğruladı.

2010’da Peter Schulte liderliğindeki 41 bilim insanından oluşan bir ekip bütün kanıtları gözden geçirdi ve kitlesel yok oluşu Chicxulub çarpmasının tetiklediği sonucuna vardı.

Peki ya volkanlar?

Yaklaşık aynı dönemde Hindistan’da Dekkan Platosu’nu oluşturan devasa volkanik patlamalar yüz binlerce yıl boyunca lav ve gaz püskürtüyordu. Bazı bilim insanları bunların çarpmadan önce ve sonra ekosistemleri zorlayarak büyük rol oynadığını savunuyor. Ne kadar katkıları olduğu tartışması sürüyor, ama araştırmacıların çoğu asteroidi ana tetikleyici, volkanları ise olası bir suç ortağı olarak görüyor.

Hayatta kalanlar

Her şey ölmedi. Pek çok küçük hayvan hayatta kaldı: memeliler, kertenkeleler, yılanlar, timsahlar, kaplumbağalar, kurbağalar ve en önemlisi bazı kuşlar. Hayatta kalanlar genellikle küçüktü, yuvalarda ya da suda saklanabiliyor, tohum, böcek ya da ölü madde gibi çeşitli şeylerle beslenebiliyordu. Büyük dinozorlar ortadan kalkınca memeliler yeni yaşam alanlarına yayıldı ve bu yol sonunda bize kadar uzandı.

Özetle

• Yaklaşık 66 milyon yıl önce, yaklaşık 10 km genişliğinde bir asteroit Meksika’nın Yucatán Yarımadası’na çarptı.
• Yaklaşık 180 km genişliğinde Chicxulub kraterini bıraktı.
• Yangınlar, tsunamiler ve her şeyden önce bir çarpma kışı kitlesel yok oluşa yol açtı.
• Kuşlar dışındaki bütün dinozorlar dahil türlerin yaklaşık dörtte üçü yok oldu.
• Kanıtlar arasında küresel bir iridyum katmanı, şoklanmış kuvars ve gömülü krater var.
• Dekkan volkanları ek baskı yaratmış olabilir, ama ana neden asteroitti.