Kuşlar Dinozor mu? Güvercininiz Neden Yaşayan Bir Teropod?

Bir dahaki sefere ekmek kırıntılarını gagalayan bir güvercin gördüğünüzde dikkatle bakın: Bir dinozoru izliyorsunuz. Bu bir mecaz değil. Modern biyolojide kuşlar dinozordur; 66 milyon yıl önceki asteroit çarpmasından sağ kurtulan tek dinozor dalıdır.

Merdiven değil, soy ağacı

Biyologlar canlıları soy ilişkisine göre gruplar. Bir grup, bir atayı ve onun bütün torunlarını içermelidir. Kuşlar dinozorlardan geldiğine göre onları “Dinosauria” dışında bırakmak, uçtukları için yarasaları memelilerin dışında bırakmaya benzer.

Kuşlar, Tyrannosaurus rex ve Velociraptor’u da içeren, çoğunlukla iki ayaklı ve etçil dinozorlar olan teropodların içinde yer alır. Daha kesin söylemek gerekirse paravyan denen küçük, tüylü bir teropod grubuna aittirler. Bu yüzden bilim insanları diğer dinozorlara bazen kuş olmayan dinozorlar der.

İlk ipucu: Archaeopteryx

Fikir yeni değil. Darwin Türlerin Kökeni’ni yayımladıktan yalnızca iki yıl sonra, 1861’de, Almanya’daki taş ocağı işçileri yaklaşık 150 milyon yaşındaki Archaeopteryx’i buldu. Bir kuş gibi tüyleri ve kanatları vardı, ama küçük bir dinozor gibi dişleri, pençeli parmakları ve uzun, kemikli bir kuyruğu da vardı. 1860’larda biyolog Thomas Henry Huxley, kuşlar ile küçük dinozorlar arasındaki çarpıcı benzerliklere dikkat çekti.

Fikir onlarca yıl gözden düştü; 1960’lar ve 70’lerde paleontolog John Ostrom çevik, kuşa benzer bir avcı olan Deinonychus’u tanımlayınca yeniden canlandı.

Tüylü dinozor devrimi

Belirleyici kanıt Çin’den geldi. 1996’da bilim insanları, basit, kıla benzer tüylerle kaplı küçük bir teropod olan Sinosauropteryx’i tanımladı. O zamandan beri Liaoning Eyaleti’nin ve başka yerlerin ince taneli kayaları, kabarık tüylü koşuculardan dört uzvunda da uzun tüyler bulunan Microraptor’a kadar onlarca tüylü dinozor türü ortaya çıkardı.

Tüylerin uçuştan çok önce evrimleştiği anlaşıldı. Muhtemelen ilk olarak ısı yalıtımı, gösteriş ve yumurtaları kuluçkaya yatırmak için kullanıldılar.

Kuşların dinozorlarla ortak özellikleri

• Tüyler: Yalnızca kuşlarda değil, pek çok teropodda bulunur.
• İçi boş kemikler ve hava keseleri: Solunumu çok verimli kılan hava keseleri sistemine bağlı, hafif, hava dolu kemikler. Hem kuşlarda hem pek çok teropodda vardır.
• Lades kemiği: Fırında tavukta bulduğunuz kaynaşmış köprücük kemiği, yani furkula, T. rex’te ve Velociraptor’da da bulunur.
• Yuva davranışı: Moğolistan’da bulunan Citipati fosilleri, yetişkinlerin kollarını yumurtaların üzerine açarak yuvalarında oturduğunu, tıpkı kuluçkaya yatmış bir kuş gibi, gösteriyor.
• Benzer yumurtalar ve büyüme: Bazı dinozorlar kuşunkine benzer kabuklu yumurtalar yumurtladı ve kuşlar gibi hızla büyüdü.

Stephen Brusatte ve meslektaşlarının 2015’teki bir değerlendirmesi, kuşlara özgü özelliklerin birden ortaya çıkmadığı, dinozor atalarında on milyonlarca yıl boyunca yavaş yavaş biriktiği sonucuna vardı.

Kuşlar nasıl hayatta kaldı?

Asteroit çarptığında bütün büyük dinozorlar öldü. Bazı küçük kuşlar ise hayatta kaldı. Bilim insanları, küçük olmalarının, besin ve barınak bulmak için uçabilmelerinin ve bazılarının, uzun ve karanlık çarpma kışı boyunca toprakta dayanabilen tohumları yemeye uygun dişsiz gagaları olmasının işe yaradığını düşünüyor.

Bugün yaklaşık 11.000 kuş türü var; memeli türlerinin iki katından fazla. Bir anlamda dinozorlar çağı hiç bitmedi.

Özetle

• Kuşlar dinozordur: 66 milyon yıl önceki yok oluştan sağ kurtulan tek dinozor dalı.
• T. rex ve Velociraptor’un akrabası olan küçük, tüylü teropodlardan evrimleştiler.
• Archaeopteryx (1861) ve Çin’den çıkan pek çok tüylü dinozor bu bağı destekliyor.
• Kuşlar ve teropodlar tüyleri, içi boş kemikleri, hava keselerini ve lades kemiğini paylaşır.
• Fosiller, dinozorların yumurtalarını kuşlar gibi kuluçkaya yatırdığını gösteriyor.
• Küçük boy, uçuş ve tohum yemeye uygun gagalar kuşların hayatta kalmasına yardım etmiş olabilir.