Fosiller Nasıl Oluşur? Milyonlarca Yılda Kemikten Taşa

Bir doğa tarihi müzesine girdiğinizde, on milyonlarca yıl önce ölmüş bir hayvanın iskeletinin altında durabilirsiniz. Ama o kemikler artık gerçekten kemik değildir; taşa dönüşmüşlerdir. Yaşayan bir canlı nasıl fosile dönüşür ve fosiller neden bu kadar değerlidir?

Adım adım: bedenden fosile

Fosil oluşmasının birkaç yolu vardır, ama en yaygını bir dizi adımı izler. Her birinin yolunda gitmesi gerekir.

1. Ölüm ve hızlı gömülme. Bir hayvan çoğunlukla suya yakın bir yerde, bir nehirde, gölde, denizde ya da bataklıkta ölür. Şansı olması için hızla çamur, kum ya da volkanik külle örtülmesi gerekir. Gömülme onu leşçilerden, hava koşullarından ve çürümeden korur.
2. Yumuşak kısımlar kaybolur. Deri, kas ve organlar genellikle çürüyüp gider. Sert kısımlar, yani kemikler, dişler ve kabuklar çok daha uzun dayanır.
3. Taşlaşma. Zamanla üstüne yeni tortu katmanları birikir ve kayaya dönüşür. Silika ya da kalsit gibi çözünmüş mineraller taşıyan yeraltı suyu, kemiklerdeki minik boşluklara sızar. Mineraller kristalleşir ve asıl malzemeyi yavaşça doldurur ya da onun yerini alır. Buna permineralizasyon ya da taşlaşma denir.
4. Gün yüzüne çıkış. Milyonlarca yıl sonra kaya, yer kabuğunun hareketleriyle yükselip rüzgâr, yağmur ve nehirlerle aşınabilir. Fosil yüzeye çıkar ve şans yaver giderse biri onu aşınıp yok olmadan fark eder.

Fosiller neden nadirdir?

Canlıların çoğu asla fosil olmaz. Ölü bitki ve hayvanların neredeyse tamamı gömülmeden çok önce yenir, çürür ya da dağılır. Sudan uzakta, kuru karada yaşayan hayvanların şansı özellikle düşüktü. Gömülmüş kalıntılar bile sonradan ısı, basınç ya da aşınmayla yok olabilir. Üstelik pek çok fosil hâlâ kimsenin göremeyeceği kadar derinde yatıyor.

Bu yüzden her iyi fosil iskelet nadir bir şanstır ve eski yaşam hakkındaki tablomuzda büyük boşluklar vardır.

Yalnızca kemik değil: fosil türleri

• Taşlaşmış kalıntılar: Minerallerle dolmuş ya da yer değiştirmiş kemik, diş, kabuk ve odun. Dinozor iskeletlerinin çoğu bu türdendir.
• Kalıp ve döküm: Bazen canlının kendisi tamamen çözünür ve kayada onun biçiminde bir boşluk, yani kalıp kalır. Bu boşluk sonradan minerallerle dolarsa, aslının taştan bir kopyası olan döküm oluşur.
• İz fosilleri: Ayak izleri, iz yolları, yuvalar, yumurtalar, diş izleri ve koprolit denen fosilleşmiş dışkı. Hayvanların nasıl hareket ettiğini, yuva yaptığını ve beslendiğini gösterirler.
• Olağanüstü korunma: Eski ağaçların sertleşmiş reçinesi olan kehribara sıkışmış böcekler ya da donmuş toprakta kalmış yünlü mamutlar, bazen yumuşak dokularıyla birlikte neredeyse bütün olarak korunabilir.

Bir fosil kaç yaşında?

Fosillerin kendisini doğrudan tarihlendirmek genellikle zordur. Bunun yerine bilim insanları çevrelerindeki kaya katmanlarını tarihlendirir. Volkanik kül katmanları, uranyum ve potasyum gibi bilinen ve sabit bir hızla bozunan radyoaktif elementler içeren mineraller barındırır. Bir fosilin üstündeki ve altındaki külü tarihlendirmek, canlının ne zaman yaşadığına dair bir zaman aralığı verir.

Peki dinozor DNA’sı?

Ne yazık ki Jurassic Park yok. DNA zamanla parçalanır. Şimdiye dek elde edilen en eski DNA, Grönland’daki tortulardan, yaklaşık iki milyon yaşındadır; kuş olmayan son dinozorlar ise yaklaşık 66 milyon yıl önce öldü. Yine de bilim insanları bazı olağanüstü fosillerde özgün protein izleri, hatta pigment yapıları buldu; bunlar birkaç tüylü dinozorun renklerini ortaya koydu.

Özetle

• Fosillerin çoğu, kalıntılar çamur, kum ya da külle hızla gömüldüğünde oluşur.
• Yumuşak kısımlar genellikle çürür; kemik ve diş gibi sert kısımlar kalır.
• Yeraltı suyundaki mineraller kalıntıları doldurur ve yerini alır, onları taşa çevirir.
• Aşınma daha sonra bazı fosilleri yeniden yüzeye çıkarır.
• Fosiller nadirdir: Ölen canlıların neredeyse hepsi gömülmeden çürür.
• Fosiller, çevrelerindeki kaya katmanları kullanılarak tarihlendirilir.