Dinozorlar Nasıl Yumurtluyordu? Yuvalar, Kuluçka ve Şaşırtan Yumuşak Kabuklar

30 metre uzunluğunda, on filden ağır bir sauropodun dikkatle bir futbol topundan büyük olmayan yumurtalar bıraktığını hayal edin. Tuhaf gelebilir, ama fosillerin gösterdiği tam olarak budur. Her kıtada bulunan dinozor yumurtaları ve yuvaları, bu hayvanların nasıl ürediğini, yavrularını nasıl büyüttüğünü ve bugünkü kuşlarla ne kadar yakın akraba olduklarını şaşırtıcı ölçüde anlatıyor.

Bütün dinozorlar yumurtadan çıktı

Bildiğimiz kadarıyla her dinozor yumurtluyordu. Bu şaşırtıcı değil: Yaşayan en yakın akrabaları timsahlar ve kuşlar da yumurtlar; kuşlar da zaten yaşayan dinozorlardır. Pek çok sürüngenin aksine canlı doğuran hiçbir dinozor bilinmiyor.

Dinozor yumurtaları binlercesiyle, bazen devasa yuvalama alanlarında bulundu. Örneğin Arjantin’deki Auca Mahuevo’da paleontologlar, bazılarının içinde deri izleriyle korunmuş minik embriyolar bulunan geniş titanozor yumurtası tarlaları keşfetti.

Şaşırtıcı derecede küçük yumurtalar

En büyük dinozorlar bile görece küçük yumurtalar bıraktı. Titanozor yumurtaları kabaca yuvarlaktı ve çapları yaklaşık 12 ila 15 santimetreydi; bilinen en uzun dinozor yumurtaları ise büyük oviraptorozorlara aitti ve yaklaşık 45 santimetre uzunluğunda ama dardı.

Bunun fiziksel bir nedeni var. Bir yumurta ne kadar büyükse, kırılmaması için kabuğu o kadar kalın olmalıdır; ama kalın bir kabuk oksijenin içeri girmesini ve yavrunun dışarı çıkmasını zorlaştırır. Bu yüzden pek çok büyük dinozor birkaç dev yumurta yerine, bazen bir seferde 20 ila 40 tane olmak üzere çok sayıda küçük yumurta bıraktı ve yavruları çıktıktan sonra çok hızlı büyüdü.

Farklı dinozorlar, farklı yuvalar

Fosil yuvalar çeşitli yuvalama stratejilerini ortaya koyuyor:

Timsahların ve kaplumbağaların yaptığı gibi yumurtaları gömmek, toprağın ya da çürüyen bitki örtüsünün sıcaklığından yararlanır. Arjantin’deki bazı titanozor yumurtaları, jeotermal etkinlikle ısınan topraklara, adeta doğal kuluçka makinelerine bırakılmıştı.

Yumurtaların üzerinde oturmak, yani kuluçkaya yatmak, kuşların stratejisidir. Moğolistan’ın Gobi Çölü’nden oviraptorozor Citipati’nin birkaç iskeleti, tıpkı yumurtalarını sıcak tutan bir kuş gibi kollarını yumurtaların üzerine açmış hâlde, yuvalarının üstüne çömelmiş olarak bulundu. Bir kum fırtınası ya da çöken bir kum tepesi altında kalmış görünüyorlar.

Hırsız olmayan ünlü “yumurta hırsızı”

1923’te Amerikan Doğa Tarihi Müzesi’nin Gobi Çölü’ne düzenlediği bir sefer, ilk kez geniş çapta dinozor yumurtası olarak tanınan yuvalar buldu. Yuvalardan birinin üzerinde bulunan bir iskelete Oviraptor, yani “yumurta hırsızı” adı verildi; çünkü bilim insanları onun Protoceratops yumurtalarını yağmalarken yakalandığını varsaymıştı.

1990’larda benzer bir yumurtanın içinde bulunan fosil embriyonun bir oviraptorozor olduğu anlaşıldı. Hayvan yumurta çalmıyor, kendi yumurtalarını koruyordu. Bilimsel adlandırma kuralları gereği bu talihsiz ad değiştirilemiyor.

Yumurtaların çatlaması ne kadar sürüyordu?

Kuş yumurtaları hızlı çatlar: Tavukta yaklaşık üç hafta, en büyük kuşlarda yaklaşık 80 güne kadar. Dinozor yumurtaları da böyle miydi?

2017’de Gregory Erickson ve ekibi bunu öğrenmenin akıllıca bir yolunu buldu. Dişler, ağaç halkalarına benzeyen ama çok daha ince günlük katmanlar hâlinde büyür. Fosil embriyoların dişlerindeki bu çizgileri sayarak küçük boynuzlu dinozor Protoceratops için yaklaşık 3 ay, ördek gagalı Hypacrosaurus için yaklaşık 6 ay kuluçka süresi hesapladılar. Dinozor yumurtalarının çatlaması benzer büyüklükteki kuş yumurtalarından çok daha uzun sürüyordu; sürüngen yumurtalarına daha yakındı. Uzun kuluçka, yuvaları aylarca yırtıcılara ve sellere açık bırakmış olmalı.

Yumuşak yumurtalar: yakın tarihli bir sürpriz

Yakın zamana kadar bilim insanları bütün dinozor yumurtalarının kuş yumurtaları gibi sert, mineral kabuklu olduğunu varsayıyordu. Ama bu bir bilmece bırakıyordu: Erken sauropodlar ve boynuzlu dinozorlar gibi bazı grupların yumurtaları neden bu kadar nadir bulunuyordu?

2020’de Mark Norell liderliğindeki bir ekip Nature’da yayımladığı çalışmada, Moğolistan’dan Protoceratops ve Arjantin’den erken sauropodomorf Mussaurus yumurtalarının kaplumbağa yumurtalarına benzer yumuşak, deri gibi kabuklara sahip olduğunu bildirdi. Yumuşak kabuklar nadiren fosilleşir; gözden kaçmalarının nedeni budur. Ekip, ilk dinozorların büyük olasılıkla yumuşak yumurtalar bıraktığı ve sert kabuğun farklı gruplarda birkaç kez evrimleştiği sonucuna vardı. Bu sonuç hâlâ tartışılıyor; ama keşif paleontologların yumurta arama biçimini değiştirdi.

Dinozor yumurtasından kuş yumurtasına

Açık yuvalar, kuluçka, renkli yumurtalar ve tek işleyen yumurta kanalı gibi kuşlarda gördüğümüz pek çok özellik, dinozor soy ağacında adım adım ortaya çıkar. Fosil yumurta kabuklarındaki pigmentler üzerine yapılan çalışmalar, bazı dinozorların bugünkü pek çok kuş gibi mavi-yeşil ya da benekli yumurtalar bile bıraktığını düşündürüyor. Bir kuş yuvasına baktığınızda, 150 milyon yılı aşkın dinozor evrimiyle incelikle geliştirilmiş bir üreme stratejisini görüyorsunuz.

Özetle

• Bildiğimiz kadarıyla bütün dinozorlar, torunları kuşlar gibi yumurtluyordu.
• Dev sauropodlar bile çapı yaklaşık 12–15 cm olan küçük yumurtaları büyük gruplar hâlinde bıraktı.
• Bazı dinozorlar yumurtalarını gömdü; Citipati gibi bazıları ise kuşlar gibi kuluçkaya yattı.
• “Yumurta hırsızı” Oviraptor, aslında kendi yuvasını koruyordu.
• Embriyo dişleri kuluçkanın yaklaşık 3 ila 6 ay sürdüğünü gösteriyor.
• Bazı erken dinozorlar yumuşak kabuklu yumurtalar bıraktı; sert kabuk birden fazla kez evrimleşmiş olabilir.