Venüs Sinekkapanı Nasıl Çalışır? Beşe Kadar Sayan Bitki

Çoğu bitki yerinde durur ve güneş ışığını bekler. Venüs sinekkapanı ise avlanır. Yaprakları, bir sineğin etrafında göz açıp kapayıncaya kadar kapanan dişli çenelerdir. Charles Darwin bu bitkiye öyle hayran kalmıştı ki üzerinde yıllarca deney yaptı. Kası ya da siniri olmayan bir bitki bu numarayı nasıl başarıyor?

Yapraktan yapılmış bir kapan

Her kapan, bir menteşeyle birleşen iki loba ayrılmış tek bir yapraktır. İç yüzeyler çoğunlukla kırmızıdır, kenarlarda ise sert, parmağa benzer kıllar bulunur. Tatlı bir nektar böcekleri içeri çeker. Her lobun üzerinde, her şeyin anahtarı olan minik algılayıcılar, yani üç kadar tetik tüyü vardır.

Dokunuşları saymak

Bir böcek tetik tüyünü büktüğünde bitki, tıpkı sinirlerimizdeki uyarılar gibi, aksiyon potansiyeli denen bir elektrik sinyali üretir. Tek sinyal hiçbir şey yapmaz. Ama kapan bunu kısa bir süre “hatırlar”. Yaklaşık 30 saniye içinde ikinci bir dokunuş gelirse kapan kapanır.

Bu basit kural yanlış alarmları ayıklar. Düşen bir yağmur damlası ya da bir toz zerresi bir tüye değebilir, ama nadiren arka arkaya iki tüyü tetikler. İçeride dolaşan canlı bir böcek ise neredeyse her zaman tetikler.

2016’da Würzburg Üniversitesi’nden Rainer Hedrich liderliğindeki bir ekip, saymanın kapan kapandıktan sonra da sürdüğünü gösterdi. Kapana kısılan böcek çırpındıkça daha fazla sinyal tetikler. Yaklaşık beş sinyalden sonra bitki sindirim enzimleri ve besinleri emmek için gereken moleküler pompaları üretmeye başlar. Bitki, yani, akşam yemeğinin zahmete değip değmediğine karar vermeden önce beşe kadar sayar.

Kapanmanın sırrı

Saniyenin yaklaşık onda biri kadar sürede kapanmak bir bitki için son derece hızlıdır. 2005’te Yoël Forterre ve Lakshminarayanan Mahadevan liderliğindeki bir ekip kapanları yüksek hızlı kameralarla çekti ve lobların kavisini ölçtü. Açık lobların bir kâsenin dışı gibi dışa doğru kavisli olduğunu ve gerilim altında tutulduğunu buldular. Tetiklendiğinde dokulardaki su hızla yer değiştirir ve loblar birden içe doğru kavislenecek şekilde ters döner. Bu ani bükülme, plastik bir şaklak bileklik ya da içe doğru “pıt” diye çöken bir kavanoz kapağı gibi çalışır.

İlk kapanma gevşektir; böylece çok küçük böcekler kılların arasından kaçabilir, onları sindirmeye değmez. Daha büyük ve çırpınan bir böcek kapanın sıkıca mühürlenmesine yol açar ve kapan kapalı bir mideye dönüşür.

Neden et yer?

Venüs sinekkapanları, toprağın çok az azot ve fosfor içerdiği ıslak, güneşli ve asidik bataklıklarda yaşar. Böcekler bu eksik besinleri sağlar. Bitki enerjisini yine her yeşil bitki gibi fotosentezden alır; av, yiyecekten çok gübre gibi işlev görür.

Vahşi sinekkapanlar yalnızca Kuzey ve Güney Carolina’nın küçük bir bölgesinde bulunur. Yaşam alanı kaybı ve yasa dışı toplama onları korunmasız hâle getirdi; Kuzey Carolina’da doğadan sinekkapanı toplamak suçtur. Mağazalarda satılan bitkiler fidanlıklarda yetiştirilir.

Özetle

• Venüs sinekkapanının kapanı, iki lobu ve hassas tetik tüyleri olan bir yapraktır.
• Bir tüye dokunmak elektrik sinyali üretir; yaklaşık 30 saniye içinde iki dokunuş kapanı kapatır.
• Kapan, loblarının kavisini birden ters çevirerek yaklaşık 0,1 saniyede kapanır.
• Yaklaşık beş sinyalden sonra kapan mühürlenir ve avını sindirmeye başlar.
• Böcekler bataklık topraklarında eksik olan azot ve fosforu sağlar.
• Doğada yalnızca Kuzey ve Güney Carolina’nın küçük bir bölümünde yetişir.