Küstüm Otu Dokununca Neden Kapanır? Mimosa pudica’nın Sırrı

Parmağınızı tüy gibi yaprakları boyunca gezdirin ve şaşırtıcı bir şey olur: Minik yaprakçıklar sanki utanıyormuş gibi çift çift katlanır ve bütün yaprak sarkar. Birkaç saniyede gür ve yeşil bir bitki solmuş gibi görünür. Küstüm otu ya da dokunma beni denen Mimosa pudica, yüzyıllardır insanları büyülüyor. Bir bitki nasıl bu kadar hızlı hareket edebilir ve neden zahmet eder?

Kas olmadan hızlı hareket

Bitkilerin kasları ve sinirleri yoktur. Bir ayçiçeğinin dönmesi ya da bir sürgünün ışığa eğilmesi gibi bitki hareketlerinin çoğu büyüme yoluyla yavaşça gerçekleşir. Küstüm otunun tepkisi farklıdır: Su basıncını kullanır ve hızlıdır.

1. Bir tetikleyici. Dokunuş, titreşim, ani bir sıcaklık değişimi, hatta güçlü bir rüzgâr yaprağı uyarır.
2. Bir elektrik sinyali. Uyarı, bazı yönleriyle sinir uyarısına benzeyen ve yaprak boyunca saniyeler içinde ilerleyen bir elektrik sinyali başlatır. Güçlü bir uyarı komşu yapraklara da yayılabilir.
3. Eklemler. Her yaprakçığın ve yaprak sapının dibinde pulvinus denen şişkin, eklem benzeri yapılar bulunur. Bunlar su basıncıyla sıkı tutulan motor hücrelerle doludur.
4. Su dışarı akar. Sinyal ulaştığında pulvinusun bir tarafındaki motor hücreler başlıca potasyum ve klorür iyonları olmak üzere yüklü parçacıklar salar. Su da onların ardından hücrelerden dışarı çıkar. Hücreler sönen balonlar gibi çöker; yaprakçıklar katlanır ve sap aşağı düşer.

Bu motor hücreler üzerine yapılan çalışmalar, hücrenin iç iskeletinin de hızlı biçim değişimine katıldığını gösterdi. Yaklaşık 10 ila 20 dakika sonra hücreler yeniden su alır ve yapraklar yavaşça açılır.

Neden kapanır?

Hareket etmek enerjiye mal olur ve katlanmış bir yaprak iyi fotosentez yapamaz. Demek ki bir faydası olmalı. Bilim insanları asıl nedenin savunma olduğunu düşünüyor:

• Aniden çöken bir bitki otlayan bir hayvanı ürkütebilir ya da bir böceği düşürebilir.
• Katlanmış yapraklar daha küçük ve solgun görünür, yiyecek olarak daha az çekicidir.
• Katlanma, gövdelerdeki küçük dikenleri açığa çıkarır.

Bitki ayrıca her akşam yapraklarını kapatıp sabah açar; iç saatinin yönettiği bu günlük ritme niktinasti denir.

Bir bitki öğrenebilir mi?

2014’te ekolog Monica Gagliano ve meslektaşları, Mimosa’nın zararsız bir rahatsızlığı görmezden gelmeyi öğrenip öğrenemeyeceğini test etti. Saksıdaki bitkileri onlara zarar vermeyecek biçimde, yaklaşık 15 santimetrelik kısa bir mesafeden defalarca düşürdüler. İlk başta bitkiler her seferinde yapraklarını kapattı. Birkaç düşüşten sonra pek çoğu zahmet etmeyi bıraktı.

Bu yalnızca bitkinlik miydi? Kontrol etmek için araştırmacılar bitkileri farklı bir rahatsızlıkla, sarsarak denedi. Bitkiler hemen kapandı; yani tepki veremeyecek kadar yorgun değillerdi. Özellikle düşürülmeye tepki vermeyi bırakmışlardı. Daha da şaşırtıcısı, haftalar sonra yeniden test edilen bitkiler düşürüldüklerinde hâlâ kapanmadı. Her fotosentez anının önemli olduğu az ışıkta yetişen bitkiler düşüşleri görmezden gelmeyi daha hızlı öğrendi.

Psikologlar bu tür değişime alışma der. Beyni olmayan bir bitkide buna öğrenme ya da hafıza denip denmeyeceği hâlâ tartışılıyor; ama deney, bitki davranışının şaşırtıcı derecede esnek olabileceğini gösterdi.

Özetle

• Mimosa pudica, dokunulunca yapraklarını saniyeler içinde kapatır.
• Dokunuş, eklem benzeri pulvinuslara ulaşan bir elektrik sinyalini tetikler.
• Motor hücreler iyon ve su kaybedip çöker ve yaprakçıklar katlanır.
• Yapraklar yaklaşık 10–20 dakika sonra yeniden açılır.
• Kapanma muhtemelen hayvanları ve böcekleri caydırmaya yarar.
• 2014’teki bir çalışma, bitkilerin zararsız düşüşlere tepki vermeyi bıraktığını ve bunu haftalarca hatırladığını buldu.