Bitkiler Ses Çıkarır mı? Stresli Domatesler Ultrasonik Tıklıyor

Sessiz bir seranın içinde yürüdüğünüzde belki bir vantilatörün uğultusundan başka hiçbir şey duymazsınız. Oysa doğru mikrofonla etrafınızdaki bazı bitkilerin tıkladığını duyardınız. 2023’te bilim insanları bitkilerin havada yayılan sesler çıkardığına dair ilk net kayıtları yayımladı ve bu seslerin bitki sıkıntıdayken değiştiğini gösterdi.

Deney

Tel Aviv Üniversitesi’nden evrim biyoloğu Lilach Hadany liderliğindeki bir ekip, domates ve tütün bitkilerini yaklaşık 10 santimetre uzağa ultrasonik mikrofonlar yerleştirilmiş ses geçirmez kutulara koydu. Bazı bitkiler iyi sulanmıştı, bazıları birkaç gündür sulanmamıştı, bazılarının da gövdesi kesilmişti.

Sonuç: Stres altındaki bitkiler, çoğunlukla 20 ile 100 kilohertz arasında kısa tıklamalar çıkardı. Bu, insan işitmesinin üst sınırının üstünde, yani ultrasonik bir ses; ama yarasalar, fareler ve bazı güveler gibi pek çok hayvanın işitme aralığında.

Susuzluk stresindeki domatesler saatte yaklaşık 35 tık, kesilmiş domatesler ise yaklaşık 25 tık çıkardı. Tütün bitkileri daha seyrek tıkladı. Sağlıklı bitkiler saatte birden az ses çıkardı. Ekip bitkileri yalnızca kutularda değil, normal bir serada da kaydetti ve aynı deseni buldu.

Daha da çarpıcısı, kayıtlarla eğitilen bir makine öğrenmesi programı, bir sesin susuz mu yoksa kesilmiş bir bitkiden mi, domatesten mi yoksa tütünden mi geldiğini şanstan daha iyi ayırt edebildi. Yani sesler bilgi taşıyor.

Tıklamalar nereden geliyor?

Bitkilerin ses telleri yoktur. Tıklamaların en olası kaynağı, suyu köklerden yapraklara taşıyan ince borular olan ksilemdeki kavitasyondur. Bir bitki susuz kaldığında bu su sütunlarındaki gerilim artar ve minik hava kabarcıkları birden oluşup patlayabilir. Her patlama, biraz parmak çıtlatmaya benzer bir tık sesi çıkarır. Bilim insanları bu titreşimleri daha önce bitkilerin içinde saptamıştı, ama havada yayılan bir ses olarak değil.

Bitkilerin “konuşmasının” başka yolları

Ses, bitkilerin sinyal göndermesinin yollarından yalnızca biri:

• Havadaki kimyasallar. Böceklerin kemirdiği yapraklar uçucu bileşikler salar. Komşu bitkiler bunları algılayıp kendi savunmalarını güçlendirebilir; bazı kokular da zararlıları yiyen avcıları çeker.
• Elektrik sinyalleri. 2013’te küçük bir bitki olan Arabidopsis üzerinde yapılan bir çalışma, bir yaprağın yaralanmasının saniyeler içinde diğer yapraklara elektrik sinyali gönderdiğini ve savunma genlerini açtığını gösterdi. Sinyal, hayvanlarda sinir hücrelerinin kullandıklarına benzer proteinlere dayanıyor.
• Kökler ve mantarlar. Bitki kökleri besin alışverişi yaptıkları mantarlarla ortaklık kurar. Popüler hikâyeler, ağaçların birbirini beslediği ve uyardığı bir “ormanın interneti”nden söz eder; ama 2023’teki bir değerlendirme bu iddiaların çoğunun kanıtların ötesine geçtiğini buldu.

Bitkiler çığlık atar mı?

Manşetler bazen bitkilerin yaralandığında “çığlık attığını” yazar. Bu fazla ileri gitmek olur. Bitkilerin sinir sistemi ve beyni yoktur ve acı hissettiklerine dair bir kanıt da yoktur. Tıklamalar bilinçli bir çığlık değil, su stresinin fiziksel bir yan ürünüdür.

Çalışmanın düşündürdüğü şey, tıklamaların başkaları için yararlı olabileceğidir. Yumurtalarını bırakmak için sağlıklı bir bitki arayan bir güve, tıklayan bir bitkiden uzak durabilir; başka bitkiler bile tepki verebilir. Bu fikirlerin hâlâ test edilmesi gerekiyor. Daha pratik bir kullanım olarak mikrofonlar bir gün çiftçilerin susuz kalan bitkileri solmadan önce fark etmesine yardım edebilir.

Özetle

• 2023’teki bir çalışma, domates ve tütün bitkilerinin ultrasonik tıklamalar çıkardığını kaydetti.
• Susuz domatesler saatte yaklaşık 35 kez tıkladı; sağlıklı bitkiler neredeyse sessizdi.
• Bir bilgisayar seslerden bitkinin ne tür bir stres altında olduğunu anlayabildi.
• Tıklamalar muhtemelen bitkinin su borularında patlayan hava kabarcıklarından geliyor.
• Bitkiler ayrıca havadaki kimyasallar ve elektrik sinyalleriyle haber verir.
• Bitkiler acı hissetmez, ama sesleri başka canlılar için bilgi taşıyabilir.