Ayçiçekleri Güneşi Takip Eder mi? Evet, Ama Yalnızca Gençken

Adı her şeyi söylüyor: ayçiçeği, pek çok dilde Güneş’le birlikte dönen çiçek. Türkçede halk arasında “gündöndü”, Fransızcada tournesol, İspanyolcada girasol denir. Ama bir yaz akşamı tam açmış bir ayçiçeği tarlasının yanından geçerseniz tuhaf bir şey fark edebilirsiniz: Hepsi yanlış yöne, doğuya bakıyordur. Peki ayçiçekleri gerçekten Güneş’i takip eder mi?

Evet, gençken

Cevap evet, ama hayatlarının yalnızca bir döneminde. Çiçekleri açmadan önceki genç ayçiçekleri şaşırtıcı biçimde hareket eder. Sabah başları doğan Güneş’e, doğuya bakar. Gün boyunca yavaşça dönerek Güneş’i gökyüzünde izler ve akşam batıya bakar. Sonra gece yeniden doğuya döner ve gün doğumuna hazır olur.

Güneş’i bu şekilde takip etmeye heliotropizm denir.

Bir bitki kası olmadan nasıl döner?

Ayçiçeklerinin kası ya da eklemi yoktur. Eşit olmayan biçimde büyüyerek hareket ederler. 2016’da California Üniversitesi Davis’ten Stacey Harmer liderliğindeki bir ekip bitkileri yakından inceledi. Gündüz gövdenin doğu tarafındaki hücrelerin daha hızlı büyüyüp başı batıya büktüğünü buldular. Gece ise batı tarafı daha hızlı büyüyor ve başı yeniden doğuya çeviriyor.

İşin kilit noktası, zamanlamayı bitkinin iç saatinin, yani uykumuzu yöneten türden 24 saatlik ritmin belirlemesi. Araştırmacılar bitkileri tepeden sabit ışık alan bir iç ortama taşıdığında, birkaç gün boyunca ileri geri dönmeyi sürdürdüler. 24 saatten çok daha uzun yapay “günler” denendiğinde ise takip bozuldu. Üstelik genç bitkiler şafaktan önce doğuya dönmüş oluyordu; yani gün doğumuna tepki vermiyor, onu önceden seziyorlardı.

Olgun ayçiçekleri neden doğuya bakar?

Bitki olgunlaştıkça gövde büyümeyi bırakır, dolayısıyla hareket de durur. İç saat de davranışını değiştirir ve baş sabahki konumunda sabitlenir. Olgun ayçiçeklerinin neredeyse hepsinin doğuya bakmasının nedeni budur.

Araştırmacılar doğuya bakmanın bir faydası olup olmadığını merak etti. Saksıdaki bazı bitkileri batıya çevirip doğuya bakanlarla karşılaştırdılar. Doğuya bakan çiçekler sabah güneşinde daha hızlı ısındı; arılar ve diğer tozlayıcılar onları yaklaşık beş kat daha sık ziyaret etti. Batıya bakan çiçekler sabah bir ısıtıcıyla ısıtıldığında onlar da daha fazla ziyaretçi çekti. Görünüşe göre sıcaklık, güne sıcak başlamayı seven böcekler için çiçekleri daha cazip hâle getiriyor.

Neden Güneş’i takip etsinler?

Takip, genç bitkilerin büyümesine yardım eder. Çalışmada kazıklarla sabitlenerek ya da ters yöne çevrilerek hareket etmesi engellenen bitkilerin yaprakları daha küçük ve toplam kütleleri daha azdı. Güneş’i izlemek, genç ayçiçeklerinin yapraklarını büyütürken daha fazla ışık yakalamasına yardımcı oluyor gibi görünüyor.

Özetle

• Genç ayçiçekleri Güneş’i doğudan batıya izler, gece yeniden doğuya döner.
• Kasla değil, gövdenin bir tarafında daha hızlı büyüyerek hareket ederler.
• Ritmi bitkinin iç saati belirler.
• Olgun ayçiçekleri hareketi bırakır ve doğuya bakar.
• Doğuya bakan çiçekler daha hızlı ısınır ve yaklaşık beş kat daha fazla tozlayıcı ziyareti alır.
• Takip, genç bitkilerin daha büyük olmasına yardım eder.