Neden Hıçkırırız? Hıçkırığın Sebebi ve İşe Yarayan Yöntemler

Önemli bir toplantının ortasında, sessiz bir sınıfta ya da bir yemeğin hemen ardından gelen o kontrol edilemeyen “hık” sesi... Hıçkırık neredeyse herkesin bildiği ama pek azımızın nedenini düşündüğü bir refleks. Bilim insanları hıçkırığın nasıl oluştuğunu iyi biliyor. Neden var olduğu ise hâlâ tartışma konusu.

Hıçkırığın anatomisi

Hıçkırığın baş aktörü diyaframdır. Diyafram, göğüs boşluğunu karın boşluğundan ayıran kubbe şeklinde büyük bir kastır. Her nefes alışımızda diyafram kasılıp aşağı iner. Böylece göğüs boşluğu genişler ve hava akciğerlere dolar.

Hıçkırık sırasında bu düzenli ritim bozulur ve iki şey çok hızlı bir sırayla gerçekleşir:

1. Diyafram aniden kasılır. Bu, irademiz dışında gerçekleşen bir spazmdır. Göğüs kafesi arasındaki kaslar da genellikle aynı anda kasılır.
2. Hava hızla içeri çekilir. Ani kasılma, akciğerlere doğru güçlü bir hava akımı başlatır.
3. Gırtlak kapağı kapanır. Yaklaşık 35 milisaniye sonra ses tellerinin arasındaki aralık, yani glotis, aniden kapanır. Hava akışı durur ve kapanan ses telleri o tanıdık “hık” sesini çıkarır.

Hıçkırıklar genellikle dakikada 4 ile 60 arasında tekrarlanır ve her kişinin kendine özgü bir ritmi vardır.

Refleksi kim yönetiyor?

Hıçkırık, beyin sapında bulunan bir refleks devresi tarafından yönetilir. Bu devrenin üç parçası vardır:

• Uyarıyı taşıyan sinirler: Özellikle vagus siniri ve frenik sinir. Vagus siniri mide, yemek borusu ve boğazdan beyne bilgi taşır. Frenik sinir ise diyaframı kontrol eder.
• Merkez: Beyin sapında solunumu düzenleyen bölgelerle bağlantılı bir “hıçkırık merkezi”.
• Tepki: Diyaframa ve gırtlağa giden komutlar.

Bu yol üzerindeki herhangi bir noktanın uyarılması hıçkırığı başlatabilir. Bu yüzden hıçkırığın tetikleyicileri bu kadar çeşitlidir.

Hıçkırığı ne tetikler?

Kısa süreli hıçkırıkların en yaygın sebepleri şunlardır:

• Hızlı yemek ya da çok yemek: Midenin aniden gerilmesi vagus sinirini uyarır.
• Gazlı içecekler: Midede biriken gaz aynı gerilmeye yol açar.
• Alkol: Hem mideyi tahriş eder hem de sinir sistemini etkiler.
• Ani sıcaklık değişimi: Çok sıcak bir çorbanın ardından buzlu bir içecek içmek gibi.
• Hava yutmak: Sakız çiğnemek, sigara içmek ya da konuşurken hızlı yemek.
• Heyecan ve stres: Duygusal durumlar solunum ritmini etkileyebilir.

Hıçkırık neden var? Evrimsel teoriler

Hıçkırığın bir işe yarayıp yaramadığı bilimin ilginç bilmecelerinden biri. Çünkü yetişkinlerde açık bir faydası yok gibi görünüyor. Ama bazı ipuçları var.

Anne karnından gelen bir refleks

Hıçkırık, insan gelişiminin çok erken bir döneminde ortaya çıkar. Bebekler anne karnında, gebeliğin ilk üç ayının sonlarına doğru hıçkırmaya başlar. Bu dönemde düzenli nefes alma hareketlerinden daha önce görülür. Yenidoğan bebekler de yetişkinlerden çok daha sık hıçkırır.

Teori 1: Midedeki havayı çıkarmak

Psikolog Daniel Howes’un 2012’de BioEssays dergisinde öne sürdüğü teoriye göre hıçkırık, emen memeli yavrularında gelişmiş bir “hava boşaltma” refleksidir. Bebekler emerken süt ile birlikte hava da yutar. Hıçkırık sırasında göğüste oluşan ani emiş, midedeki hava kabarcığını yemek borusuna çeker. Ardından gelen geğirme bu havayı dışarı atar ve mideye daha fazla süt sığar.

Bu teori, hıçkırığın neden yalnızca memelilerde görüldüğünü ve neden bebeklerde bu kadar sık olduğunu açıklamaya çalışıyor.

Teori 2: Solungaçlı atalardan kalan bir iz

Başka bir görüşe göre hıçkırık, kurbağa yavrularının (iribaşlar) solungaçlarıyla nefes alırken kullandığı harekete benzeyen çok eski bir sinir devresinin kalıntısıdır. İribaşlar suyu ağızlarına çeker ve gırtlaklarını kapatarak suyun akciğerlere değil solungaçlara gitmesini sağlar. Bu hareket hıçkırığa şaşırtıcı biçimde benzer.

Teori 3: Beynin nefes almayı öğrenmesi

University College London’da yeni doğmuş bebeklerle yapılan bir araştırma, her hıçkırığın bebeğin beyninde belirgin bir elektriksel tepki dalgası yarattığını gösterdi. Araştırmacılara göre bu tepkiler, bebek beyninin solunum kaslarını izlemeyi ve kontrol etmeyi öğrenmesine yardım ediyor olabilir.

Bu teorilerin hiçbiri kesin değil. Hıçkırık belki de bir zamanlar işe yarayan ve yetişkinlikte artık gereksiz kalan bir refleks.

Hıçkırık nasıl geçer?

Hıçkırığı durdurmak için sayısız “ev yöntemi” vardır. Çoğu, refleks devresini bir şekilde kesintiye uğratmaya dayanır. Bilimsel kanıtlar çoğunlukla sınırlıdır, ama bazı yöntemlerin neden işe yarayabileceği anlaşılabiliyor:

2021’de yapılan bir çalışmada, dar ağızlı özel bir pipetten zorlayarak su içmeyi sağlayan bir araç test edildi. Bu yöntem, güçlü emişle diyaframı ve yutkunmayla vagus sinirini aynı anda uyarıyor. Katılımcıların büyük çoğunluğu yöntemin hıçkırıklarını durdurduğunu bildirdi. Ancak çalışmada kontrol grubu yoktu, bu yüzden sonuçların başka çalışmalarla doğrulanması gerekiyor.

Korkutmanın işe yaradığına dair güvenilir bir kanıt yok. Ani bir şok nefes ritmini bozduğu için bazen tesadüfen işe yarıyor gibi görünebilir.

Ne zaman doktora gitmeli?

Hıçkırıkların neredeyse tamamı zararsızdır ve birkaç dakika içinde kendiliğinden geçer. Ancak şu durumlarda bir doktora başvurmak gerekir:

• Hıçkırık 48 saatten uzun sürüyorsa
• Yemek yemeyi, uyumayı ya da nefes almayı zorlaştırıyorsa
• Göğüs ağrısı, karın ağrısı ya da kusma eşlik ediyorsa

Uzun süren hıçkırık; mide reflüsü, sinirlerin tahrişi, böbrek sorunları, bazı ilaçlar ya da sinir sistemi hastalıkları gibi altta yatan bir sorunun işareti olabilir. Bu durumda tedavi, asıl sebebe yönelik olur.

Rekor: 68 yıl süren hıçkırık

Kayıtlara geçen en uzun hıçkırık nöbeti, Amerikalı Charles Osborne’a ait. Osborne 1922’de hıçkırmaya başladı ve hıçkırığı ancak 1990’da, yaklaşık 68 yıl sonra durdu. Bu süre boyunca evlenip çocuk sahibi olmuş, normal bir hayat sürdürmeye çalışmıştı. Neyse ki bu tür vakalar son derece nadirdir.

Özetle

Hıçkırık, diyaframın istemsiz kasılması ve hemen ardından gırtlak kapağının aniden kapanmasıyla oluşan bir reflekstir. Midenin gerilmesi, gazlı içecekler, alkol ve heyecan bu refleksi tetikleyebilir. Evrimsel amacı hâlâ tartışmalı: Bebeklerde midedeki havayı çıkarmaya yardım ediyor olabilir ya da çok eski bir sinir devresinin kalıntısı olabilir. Çoğu zaman birkaç dakikada kendiliğinden geçer. Uzun süren hıçkırıklar ise mutlaka bir doktora danışılmalıdır.