Göz Rengi Nasıl Belirlenir? Mavi Gözde Neden Mavi Pigment Yoktur?

Kahverengi, ela, yeşil, gri, mavi: İnsan gözleri dikkat çekici bir renk yelpazesine sahiptir. Her rengin kendi pigmentinden geldiğini, mavi göz için mavi, yeşil göz için yeşil bir boya olduğunu düşünebilirsiniz. Oysa bu çeşitliliğin neredeyse tamamı tek bir pigmentten ve onun miktarından gelir.

Tek pigment, pek çok renk

Gözün renkli halkası olan iris birkaç katmandan oluşur. Arka katman neredeyse herkeste koyu pigmentle doludur. Farkı yaratan, stroma denen ön katman ve içerdiği melanin miktarıdır. Melanin, deriyi ve saçı da renklendiren aynı kahverengi-siyah pigmenttir.

• Kahverengi gözlerin stromasında ışığın çoğunu soğuran çok miktarda melanin vardır.
• Ela ve yeşil gözlerde daha az melanin, ayrıca sarımsı bir pigment ve biraz ışık saçılması vardır.
• Mavi gözlerin stromasında çok az melanin bulunur.

Mavi göz neden mavidir?

Mavi gözlerin ön tarafında neredeyse hiç pigment yoksa neden renksiz değiller? Çünkü stroma dokusu ışığı saçar. Kısa ve mavi dalga boyları, uzun ve kırmızı olanlardan daha güçlü saçılır; böylece mavi ışık gözden geri yansırken diğer renkler içeri geçip arkadaki koyu katman tarafından soğurulur. Bu, gökyüzünü mavi gösteren etkiye benzer. Mavi bir gözde mavi pigment yoktur.

Göz renginin ışığa ya da giysilere göre değişiyor gibi görünmesinin nedeni de budur: Farklı ışık koşulları ne kadar ışığın geri saçıldığını değiştirir.

Arkasındaki genler

Pek çok kişi okulda kahverenginin “baskın”, mavinin “çekinik” olduğunu ve tek bir genin bunu belirlediğini öğrenir. Gerçek daha karmaşıktır. Göz rengini ondan fazla gen etkiler. En büyük etki, iriste melanin yapımına yardım eden OCA2 geninden ve bir başka gen olan HERC2’nin, OCA2’yi açıp kısan bir anahtar gibi davranan yakındaki bölgesinden gelir.

2008’de Kopenhag’dan Hans Eiberg liderliğindeki bir ekip, inceledikleri mavi gözlülerin neredeyse hepsinin bu HERC2 anahtarında, iristeki melanin üretimini kısan aynı tek harflik değişikliği taşıdığını buldu. Bu, mavi gözlerin belki 6.000 ila 10.000 yıl önce yaşamış tek bir ataya dayandığını düşündürüyor.

Kahverengi, dünyanın göz rengi

Dünya genelinde kahverengi, Afrika, Asya ve Amerika’daki insanların çoğunda görülen, açık ara en yaygın göz rengidir. Mavi göz en çok Kuzey Avrupa’da, özellikle Baltık Denizi çevresinde görülür. Yeşil göz dünya genelinde en nadir renklerden biridir.

Bebeklerin göz rengi neden değişir?

Pek çok açık tenli bebek, irislerinde doğumda az melanin bulunduğu için mavi ya da gri gözle doğar. İlk aylar ve yıllar içinde melanin birikir ve gözler yeşile, elaya ya da kahverengiye dönebilir. Koyu tenli bebekler genellikle kahverengi gözle doğar ve gözleri kahverengi kalır.

Aynı anda iki renk

Bazı insanlarda heterokromi görülür: farklı renkte iki göz ya da tek bir iriste farklı renkli lekeler. Genellikle zararsızdır ve doğuştan vardır; ama yetişkinlikte göz renginin değişmesi bir doktora gösterilmelidir.

Özetle

• Göz rengi esas olarak irisin ön katmanındaki melanin miktarına bağlıdır.
• Kahverengi gözlerde çok, mavi gözlerde çok az melanin vardır.
• Mavi gözde mavi pigment yoktur; iris, gökyüzü gibi mavi ışığı saçar.
• Ondan fazla gen, özellikle OCA2 ve HERC2, işin içindedir.
• Mavi gözlülerin çoğu 6.000–10.000 yıl önce yaşamış tek bir atadan gelebilir.
• Dünya genelinde en yaygın göz rengi kahverengidir.