Neden Güleriz? Kahkahanın Şaşırtıcı Bilimi

En son ne zaman güldüğünüzü düşünün. Büyük olasılıkla parlak bir espriye değildi. Muhtemelen bir arkadaşınızın söylediği bir şeye, küçük bir aksiliğe ya da paylaşılan bir bakışa güldünüz. Gülmek en sık yaptığımız şeylerden biridir; ama bilim onu uzun süre büyük ölçüde görmezden geldi. Araştırmacılar artık gülmeyi esas olarak mizaha verilen bir tepki değil, en eski sosyal araçlarımızdan biri olarak görüyor.

Gülmelerin çoğu espriyle ilgili değil

1990’larda psikolog Robert Provine ve öğrencileri basit bir şey yaptı: Kafeler ve alışveriş merkezleri gibi gündelik yerlerde gülen insanları dinlediler ve gülmeden hemen önce ne olduğunu not ettiler.

Sonuçlar şaşırtıcıydı. Gülmelerin yalnızca küçük bir kısmı espriye benzer bir şeyin ardından geliyordu. Çoğu “Sonra görüşürüz” ya da “Emin misin?” gibi sıradan sözlerin ardından geliyordu. Konuşanlar da dinleyenlerden daha çok gülüyordu. Provine, gülmenin esas olarak komediye verilen bir tepki değil, sohbetleri ve ilişkileri yönetmenin bir yolu olduğu sonucuna vardı.

“Biz dostuz” diyen bir sinyal

Gülme aynı anda birkaç mesaj taşır:

• Senden hoşlanıyorum ve tehdit değilim. Biriyle birlikte gülmek dostluk ve açıklık sinyali verir.
• Bu oyun, kavga değil. Gülmek gergin bir anı ya da takılmayı zararsız bir şeye dönüştürebilir.
• Dünyayı aynı şekilde görüyoruz. Birlikte gülmek ortak bir anlayışı gösterir ve bağları güçlendirir.

Sinirbilimci Sophie Scott ve ekibi 2014’teki bir derlemede gülmeyi, insanların sevgi, onay ve grup aidiyeti göstermek için kullandığı sosyal bir duygu olarak tanımladı. Örneğin birlikte gülen çiftler kendilerini daha yakın hissettiklerini söyleme eğiliminde.

Gülmek ve beynin ağrı kesicileri

Kahkahalarla gülmek fiziksel olarak yorucudur. Diyaframı ve göğüs kaslarını çalıştıran, tekrarlanan güçlü nefes vermelerden oluşur. Psikolog Robin Dunbar, bunun vücudun kendi opioid ağrı kesicileri olan ve sosyal bağlanmada da rol oynayan endorfinlerin salınımını tetikleyebileceğinden şüphelendi.

Ekibi 2011’de insanlara gruplar hâlinde komedi videoları izletti ve ardından soğuk bir nesneye ya da sıkı bir manşete ne kadar dayanabildiklerini ölçtü. Birlikte güldükten sonra katılımcılar, nötr videolar izledikten sonrakine göre daha fazla rahatsızlığa dayanabildi. Bu etki, gülmenin birlikte güldüğümüz insanlara daha yakın hissettiren iyi hissettirici kimyasalların salınımına yardım ettiğini düşündürüyor.

Gülmek neden bulaşıcıdır?

Birinin güldüğünü duymak, bizim de gülme olasılığımızı artırır. Beyin görüntüleme çalışmaları, kahkaha sesinin yüz hareketlerini hazırlamakla ilgili bölgeleri etkinleştirdiğini ve bizi katılmaya hazırladığını gösteriyor. Gülen insanlarla dolu bir odanın bu kadar bulaşıcı olmasının ve televizyon komedilerinin kahkaha efekti kullanmasının nedeni budur.

Etki en çok tanıdığımız insanlarla güçlüdür. Bir arkadaşın kahkahası, bir yabancınınkinden daha kolay yayılır.

Maymunlar ve fareler de güler

Gülme dilden çok daha eskidir. Şempanzeler, bonobolar, goriller ve orangutanlar gıdıklandıklarında ya da boğuşma oyunları oynarken nefesli, soluk soluğa sesler çıkarır.

Marina Davila Ross ve ekibi 2009’da genç maymunların ve insan bebeklerinin gıdıklanınca çıkardıkları sesleri kaydedip karşılaştırdı. Benzerliklerin deseni büyük maymunların soy ağacıyla örtüşüyordu; bu da gülmenin on milyon yıldan uzun süre önce ortak bir atadan evrimleştiğini düşündürüyor. İnsan kahkahası esas olarak nefes verirken, kısa “ha-ha” patlamaları hâlinde gülmemizle ayrılır; maymunlar ise çoğu zaman içeri ve dışarı soluyarak güler.

Farelerin bile bir türü var gibi görünüyor. Sinirbilimci Jaak Panksepp, genç farelerin gıdıklanınca tiz cıvıltılar çıkardığını ve daha fazla gıdıklanmak için kendiliğinden geldiğini buldu.

Gerçek kahkaha ve nezaket gülmesi

Bütün gülmeler aynı değildir. Bir şey gerçekten komik ya da sevindirici olduğunda patlayan kendiliğinden kahkaha, beynin daha eski, duygusal sistemleri tarafından yönetilir. Dinlediğimizi göstermek için verdiğimiz kıkırdama gibi nezaket gülmesi ise daha bilinçlidir ve istemli hareketle ilgili beyin bölgelerine dayanır.

İnsanlar ikisini ayırt etmekte şaşırtıcı derecede iyidir. Gerçek kahkaha genellikle daha tiz, daha düzensiz ve daha nefeslidir.

Özetle

• Gülmelerin çoğu espriden değil, sıradan sözlerden sonra gelir.
• Başkalarıyla birlikteyken yalnız olduğumuza göre yaklaşık 30 kat daha fazla güleriz.
• Gülmek dostluk, oyun ve ortak anlayış sinyali verir, bağları güçlendirir.
• Birlikte gülmek endorfin salınımını sağlayıp ağrı eşiğini yükseltebilir.
• Gülme özellikle arkadaşlar arasında bulaşıcıdır.
• Çok eskidir: Büyük maymunlar gıdıklanınca güler, fareler bile keyifle cıvıldar.