Şarkılar Neden Kafamıza Takılır? Kulak Kurtlarının Bilimi

Sabah radyoda duyduğun bir şarkının nakaratı öğle yemeğinde hâlâ kafanda çalıyor. Akşam olduğunda artık o şarkıdan nefret ediyorsun, ama melodi bir türlü susmuyor. Bu deneyimin bilimsel bir adı var: istemsiz müzikal imgeleme. Halk arasında ise Almanca “Ohrwurm” kelimesinden gelen bir adla, kulak kurdu olarak biliniyor.

Kulak kurdu ne kadar yaygın?

Kulak kurdu, insan zihninin en yaygın deneyimlerinden biridir. Finlandiya’da binlerce kişiyle yapılan bir araştırmada katılımcıların yaklaşık yüzde 90’ı en az haftada bir kez kulak kurdu yaşadığını söyledi. Diğer çalışmalar da benzer sonuçlar veriyor:

• Kulak kurtları genellikle 15–30 saniyelik kısa bölümlerdir. Çoğu zaman şarkının nakaratı ya da en akılda kalan kısmıdır.
• Bir kulak kurdu çoğunlukla birkaç dakika ile birkaç saat arasında sürer. Bazen günlerce geri dönebilir.
• Müzikle daha çok uğraşan, daha çok müzik dinleyen ve şarkı söylemeyi seven kişiler kulak kurdunu daha sık yaşar.

Beyin hayal ettiği şarkıyı gerçekten “duyar”

2005’te Dartmouth Koleji’nden araştırmacılar ilginç bir deney yaptı. Katılımcılara tanıdık şarkılar dinletirken şarkının bazı kısımlarını birkaç saniyeliğine sessize aldılar. Bu sırada beyinlerini fonksiyonel MR ile görüntülediler.

Sonuç dikkat çekiciydi: Tanıdık bir şarkının sessiz kısımlarında, katılımcıların beyinlerindeki işitme bölgeleri etkin olmaya devam etti. Katılımcılar boşlukları zihinlerinde kendiliğinden dolduruyordu. Tanımadıkları şarkılarda ise bu etki çok daha zayıftı.

Bu bulgu, kulak kurtlarının neden bu kadar “gerçek” hissettirdiğini açıklıyor. Bir melodiyi zihnimizde çaldığımızda beynimiz, onu duyarken kullandığı bölgelerin bir kısmını yeniden çalıştırıyor.

Hangi şarkılar kafaya takılır?

2017’de Londra’daki Goldsmiths Üniversitesi’nden Kelly Jakubowski ve ekibi, yaklaşık 3.000 kişiden en çok takılan şarkıları topladı. Bu şarkıları, popülerlik ve radyoda çalınma sıklığı benzer olan ama kulak kurdu olarak anılmayan şarkılarla karşılaştırdılar. Kulak kurtlarının bazı ortak özellikleri olduğunu buldular:

• Görece hızlı tempo: Kulak kurtları ortalama olarak diğer şarkılardan biraz daha hızlıydı. Hızlı tempo, şarkıya eşlik etmeyi ve tekrar etmeyi kolaylaştırıyor olabilir.
• Tanıdık bir melodi şekli: Pek çok kulak kurdu, Batı popüler müziğinde sık görülen bir yapıya sahip. İlk kısımda yükselip ardından alçalan bir melodi çizgisi bunun örneği. Bu şekil, çocuk şarkılarında da sıkça görülür.
• Küçük bir sürpriz: Basit yapının yanında, beklenmedik bir ses sıçraması ya da sıra dışı bir tekrar da barındırıyorlar. Tanıdık ile sürprizin bu dengesi melodiyi hem kolay hatırlanır hem de ilgi çekici kılıyor.

Elbette şarkının popüler olması ve sık çalınması da büyük rol oynuyor. Ama araştırma, aynı derecede popüler şarkılar arasında bile müzikal özelliklerin bir fark yarattığını gösterdi.

Kulak kurtlarını ne tetikler?

Kulak kurtları rastgele ortaya çıkmaz. En yaygın tetikleyiciler şunlardır:

• Yakın zamanda dinlemek: Son birkaç saatte dinlenen şarkılar en olası adaylardır.
• Sık tekrar: Reklam müzikleri ve popüler şarkılar defalarca duyulduğu için kolay takılır.
• Hatırlatıcılar: Bir kelime, bir yer ya da bir kişi o şarkıyla ilişkili bir anıyı canlandırabilir. Örneğin “cuma” kelimesi bir şarkıyı aklına getirebilir.
• Dikkat gerektirmeyen işler: Bulaşık yıkamak, yürümek ya da duş almak gibi zihnin boşta kaldığı anlar, kulak kurtları için uygun bir ortam yaratır.
• Stres ve yorgunluk: Bazı kişiler gergin ya da yorgunken kulak kurtlarının arttığını söylüyor.

Neden durmuyorlar?

Kulak kurtlarının neden döngü halinde tekrarlandığı tam olarak bilinmiyor. Bazı araştırmacılar bunu, yarım kalan işleri tamamlanmış olanlardan daha iyi hatırladığımızı öne süren eski bir psikoloji bulgusuyla ilişkilendiriyor. Zihnimiz yalnızca nakaratı yakaladığında şarkı “bitmemiş” kalır ve zihin onu tamamlamaya çalışırken aynı kısmı tekrar tekrar çalar.

Bir başka görüşe göre kulak kurtları, beynin işitsel ve motor sistemlerinin müziği içten içe prova etmesinin bir yan ürünüdür. Şarkı söylerken kullandığımız sistemler, şarkıyı hayal ederken de kısmen etkinleşir.

Kulak kurdundan nasıl kurtulunur?

Kulak kurtları çoğu zaman kendiliğinden geçer. Ama bazen sinir bozucu hale gelebilir. Araştırmalarda denenmiş bazı yöntemler var:

Sakız çiğnemek

2015’te Reading Üniversitesi’nden Philip Beaman ve ekibi ilginç bir deney yaptı. Katılımcılara akılda kalıcı şarkılar dinlettikten sonra bir kısmına sakız verdiler. Sakız çiğneyen katılımcılar, şarkıyı daha az düşündüklerini ve daha az “duyduklarını” bildirdi.

Araştırmacılara göre bunun sebebi, içimizden şarkı söylerken çene ve dil gibi konuşma kaslarını hayal düzeyinde kullanmamız. Sakız çiğnemek bu sistemi meşgul ediyor ve zihnin şarkıyı “söylemesini” zorlaştırıyor.

Şarkıyı sonuna kadar dinlemek

Bazı insanlar şarkıyı baştan sona dinlemenin kulak kurdunu “kapattığını” söylüyor. Bu, şarkının tamamlanmamış hissinin döngüyü beslediği fikriyle uyumlu. Ancak bazı kişilerde tam tersine şarkıyı yeniden dinlemek kulak kurdunu güçlendirebiliyor.

Orta zorlukta bir işe odaklanmak

Araştırmalar, dikkat gerektiren ama çok da zor olmayan işlerin kulak kurtlarını uzaklaştırabildiğini gösteriyor. Bir bulmaca, anagram ya da sudoku iyi bir seçenek olabilir. Çok kolay işler zihni boşta bırakır, çok zor işler ise stres yaratarak kulak kurdunu geri getirebilir.

Başka bir şarkı

Bazı insanlar takılan şarkıyı başka bir şarkıyla “kovmaya” çalışır. Bu yöntem işe yarayabilir, ama yeni şarkının da kulak kurduna dönüşme riski vardır.

İlginç bir not: Düşünceleri zorla bastırmaya çalışmak çoğu zaman ters etki yapar. Bir şarkıyı düşünmemeye çalıştıkça onu daha çok düşünebilirsin. Bu yüzden bazen en iyi yöntem, kulak kurdunu kabullenip kendiliğinden geçmesini beklemektir.

Kulak kurtlarının bir faydası var mı?

Kulak kurtları çoğu zaman bir rahatsızlık olarak görülse de bazı araştırmacılar onları beynin normal ve hatta yararlı işleyişinin bir parçası olarak görüyor. Müzik ve ritim, bilgilerin hafızada daha iyi tutulmasına yardım eder. Alfabe ya da çarpım tablosu şarkılarının çocuklara bu kadar kolay öğretilmesi bundandır. Kulak kurtları da beynin melodileri ve sözleri pekiştirme sürecinin görünür bir yan etkisi olabilir.

Özetle

Kulak kurdu, bir şarkının kısa bir bölümünün istemsizce zihinde tekrar tekrar çalmasıdır ve insanların neredeyse tamamı bunu yaşar. Beynin işitme bölgeleri, hayal ettiğimiz müziği gerçekten duyuyormuşuz gibi işler. Hızlı tempolu, tanıdık bir melodi şekline sahip ama küçük bir sürpriz barındıran şarkılar daha çok takılır. Sakız çiğnemek, şarkıyı tamamlamak ya da orta zorlukta bir işe odaklanmak kulak kurdundan kurtulmana yardım edebilir.