Neden Unuturuz? Unutma Eğrisi ve Daha İyi Hatırlamanın Bilimsel Yolları

Dün tanıştığın birinin adı, sınavdan bir hafta sonra konular, mutfağa neden girdiğin... Unutmak hepimizin her gün yaşadığı bir şey. Çoğu zaman bunu bir kusur gibi görürüz. Ama bilim insanlarına göre unutmak, hafızanın bir hatası değil, işleyişinin doğal bir parçası. Neden unuttuğumuzu anlamak, neyi nasıl hatırlayacağımızı da öğretiyor.

Ebbinghaus’un kendi üzerindeki deneyi

Unutmayı bilimsel olarak ölçen ilk kişi, 19. yüzyılda yaşamış Alman psikolog Hermann Ebbinghaus’tur. Ebbinghaus, anlamlı kelimelerin önceki bilgilerle karışmasını önlemek için “DAX”, “BUP” ya da “ZOL” gibi anlamsız heceler uydurdu. Bu hecelerden listeler hazırladı ve onları kusursuz ezberleyene kadar çalıştı.

Ardından farklı süreler bekledi ve listeleri yeniden öğrenmeye çalıştı. Yeniden öğrenmenin ilk öğrenmeye göre ne kadar daha kısa sürdüğünü, yani ne kadar “tasarruf” sağladığını ölçtü. 1885’te yayımladığı sonuçlar, bugün unutma eğrisi olarak bilinen grafiğin temelini oluşturdu.

Eğrinin en çarpıcı yanı şekli: Unutma ilk saatlerde çok hızlıdır, sonra yavaşlar. Ebbinghaus’un verilerine göre yalnızca 20 dakika sonra tasarruf yüzde 58’e, bir gün sonra yüzde 34’e düşmüştü. Bir ay sonra ise yüzde 21 civarında kalıyordu.

2015’te Amsterdam Üniversitesi’nden araştırmacılar Ebbinghaus’un deneyini aynı yöntemle tekrarladı ve çok benzer bir eğri elde etti. Yani 140 yıllık bulgu hâlâ geçerli.

Elbette anlamsız heceler gerçek hayattaki bilgilerden çok daha kolay unutulur. Anlamlı, ilgi çekici ve önceki bilgilerimizle bağlantılı şeyleri çok daha uzun süre hatırlarız. Ama eğrinin genel şekli hemen her türlü öğrenmede kendini gösterir.

Neden unutuyoruz? Beş temel sebep

Psikologlar unutmayı tek bir süreçle açıklamıyor. Birkaç farklı mekanizma birlikte çalışıyor.

1. Hiç kaydedilmemiş olabilir

Bazen “unuttuğumuz” şeyi aslında hiç öğrenmemişizdir. Dikkatimiz başka yerdeyken duyduğumuz bir isim hafızaya kaydedilmez. Bunu kendin deneyebilirsin: Her gün gördüğün bir madeni paranın ön yüzünü ayrıntılarıyla çizmeye çalış. Çoğu insan bunu başaramaz, çünkü günlük hayatta bu ayrıntılara hiç dikkat etmeyiz.

2. İz zamanla zayıflar

Kullanılmayan anılar zamanla solabilir. Bu, en eski unutma açıklamasıdır. Ancak tek başına yeterli değildir, çünkü bazen yıllar önce yaşadığımız sıradan bir anı bir koku ya da şarkıyla birden canlanır.

3. Anılar birbirine karışır

Araştırmalar, unutmanın en büyük sebeplerinden birinin karışma (girişim) olduğunu gösteriyor:

• Eski bilgi yeniyi bozar: Yeni telefon numaranı ezberlerken eski numara aklına gelmeye devam eder.
• Yeni bilgi eskiyi bozar: Yeni bir dil öğrendikçe daha önce öğrendiğin bir dilin kelimelerini hatırlamakta zorlanabilirsin.

Birbirine benzeyen bilgiler en çok karışanlardır. Aynı gün art arda çalışılan iki benzer ders, birbirini en çok bozanlardır.

4. Bilgi orada ama ulaşılamıyor

Unuttuğumuzu sandığımız pek çok şey aslında hafızamızda durur. Sorun ona ulaşmaktır. “Dilimin ucunda” hissi bunun en bilinen örneğidir. Kelimenin ilk harfini, uzunluğunu, hatta benzediği kelimeleri bilirsin, ama kelimenin kendisi gelmez.

Hatırlama, doğru ipucunu bulmaya bağlıdır. Bu yüzden bir şeyi öğrendiğin ortama geri döndüğünde ya da aynı ruh halinde olduğunda hatırlamak kolaylaşır.

5. Kapı eşiği etkisi

Bir odaya girip neden geldiğini unutmak çok yaygın bir deneyimdir. Notre Dame Üniversitesi’nden Gabriel Radvansky ve ekibi bunu deneylerle inceledi. Katılımcılar sanal ya da gerçek ortamlarda nesneler taşıdı. Bir kapıdan geçtikten sonra taşıdıkları nesneyi hatırlamakta, aynı mesafeyi aynı odada yürüyenlere göre daha çok zorlandılar.

Araştırmacılara göre beyin, kapı eşiklerini bir olay sınırı olarak algılıyor. Yeni bir sahneye geçildiğinde önceki sahneye ait bilgiler “arşive” kaldırılıyor ve onlara ulaşmak zorlaşıyor.

Unutmak aslında işe yarıyor

Her şeyi hatırlayabilseydik iyi olurdu diye düşünebilirsin. Ama unutmanın önemli faydaları var:

• Gereksiz ayrıntıları eler: Beyin, dün öğle yemeğinde kaç çatal olduğunu değil, kiminle ne konuştuğunu saklamayı tercih eder.
• Güncel bilgiyi öne çıkarır: Eski park yerini unutmak, bugün arabayı nereye bıraktığını hatırlamanı kolaylaştırır.
• Genelleme yapmayı sağlar: Ayrıntıları unutmak, olaylardan ortak dersler çıkarmamıza yardım eder.

Her şeyi unutmadan hatırlayan çok nadir kişiler, bu durumun bazen yorucu ve bunaltıcı olabildiğini anlatıyor.

Unutmayı yavaşlatmanın bilimsel yolları

İyi haber şu: Unutma eğrisi değiştirilebilir. Psikoloji araştırmaları birkaç yöntemin özellikle etkili olduğunu gösteriyor.

Aralıklı tekrar

Bir bilgiyi bir kez uzun süre çalışmak yerine, araya zaman koyarak birkaç kez tekrar etmek çok daha kalıcı öğrenme sağlar. Yüzlerce çalışmayı birleştiren 2006 tarihli büyük bir analiz bu etkinin son derece güçlü olduğunu doğruladı.

Her tekrardan sonra bilgi daha sağlam hale gelir ve bir sonraki tekrar için daha uzun süre bekleyebilirsin. Örneğin bir bilgiyi öğrendikten sonra ertesi gün, ardından üç gün sonra, sonra bir hafta sonra tekrar etmek iyi bir başlangıçtır. Bugün pek çok dil öğrenme uygulaması bu ilkeye göre çalışır.

Kendini sınamak

2006’da Washington Üniversitesi’nden Henry Roediger ve Jeffrey Karpicke, öğrencileri iki gruba ayırdı. Bir grup bir metni tekrar tekrar okudu. Diğer grup metni bir kez okuduktan sonra hatırladıklarını yazmaya çalıştı.

Kısa vadede tekrar okuyanlar biraz daha iyiydi. Ama bir hafta sonra, kendini sınayan grup metnin çok daha fazlasını hatırlıyordu. Bu bulguya sınama etkisi denir. Hatırlamaya çalışmak, bilgiye giden yolu güçlendirir.

Anlamlandırmak ve bağlantı kurmak

Bir bilgiyi zaten bildiğin şeylerle ilişkilendirmek, ona birden fazla yoldan ulaşmanı sağlar. Bir kavramı kendi cümlelerinle açıklamak, ona örnek bulmak ya da başkasına anlatmak hafızayı güçlendirir.

İyi uyumak

Uyku sırasında beyin gün içinde öğrendiklerini yeniden oynatarak kalıcı hafızaya aktarır. Öğrendikten sonra uyuyan kişiler, aynı süre uyanık kalanlara göre daha fazla şey hatırlar. Sınav öncesi bütün geceyi uykusuz geçirmek bu yüzden çoğu zaman ters etki yapar. Bu konuyu Neden rüya görürüz? yazımızda da ele aldık.

Özetle

Unutmak; bilginin hiç kaydedilmemesi, zamanla zayıflaması, başka bilgilerle karışması ya da ona ulaşılamaması gibi farklı sebeplerle olur. Ebbinghaus’un unutma eğrisi, öğrendiklerimizin büyük kısmını ilk saatlerde kaybettiğimizi gösteriyor. Ama aralıklı tekrar, kendini sınama, anlamlandırma ve iyi bir uyku bu eğriyi belirgin şekilde yavaşlatabilir. Unutmak hafızanın düşmanı değil, onun seçici çalışmasının bir parçası.