Eğlenirken Zaman Neden Hızlı Geçer? Zaman Algısının Psikolojisi

İyi arkadaşlarla geçen bir akşam biter ve saatinize inanamayarak bakarsınız: Dört saat nereye gitti? Oysa dişçinin bekleme odasında on dakika bir saat gibi gelebilir. Saatler aynı hızla tıkırdar, ama zaman deneyimimiz büyük ölçüde uzayıp kısalır. Psikologlar bunun nedenleri hakkında çok şey öğrendi.

Beynimizin tek bir saati yok

Gözlerimizin ışığı algıladığı gibi zamanı algılayan bir organımız yok. Beyin bunun yerine süreyi bazal ganglionlar, beyincik ve korteksin bazı bölümleri gibi farklı bölgelere dağılmış birkaç mekanizmayla tahmin eder. Bu sistemler dikkat, duygu ve bellekten kolayca etkilenir.

Psikologlar ayrıca zamanı yargılamanın çok farklı iki yolunu ayırt eder:

• İleriye dönük zamanlama: Zamanı geçerken yargılamak; örneğin otobüs beklerken, takip etmeniz gerektiğini bildiğiniz durumlarda.
• Geriye dönük zamanlama: Bir şeyin ne kadar sürdüğünü sonradan, ona ait anılarınıza dayanarak yargılamak.

Bu ikisi aynı deneyim için birbirine zıt cevaplar verebilir.

Yaşanırken: Dikkat dakikaları yer

Popüler bir açıklama dikkat kapısı fikridir. “Tik” üreten içsel bir kalp atışı düzenleyici düşünün. Dikkatin kontrol ettiği bir kapı, bu tiklerden kaçının sayılacağına karar verir. Zamana dikkat ettiğinizde pek çok tik geçer ve zaman uzun gelir. Dikkatiniz harika bir sohbet, bir film ya da bir oyun gibi başka bir şeye kapıldığında daha az tik sayılır ve zaman uçup gider.

Beklemenin bu kadar sıkıcı olmasının nedeni budur: Saati izlemekten başka yapacak bir şey yoktur. Gözünüzü dikip baktığınız çaydanlık gerçekten daha geç kaynıyormuş gibi gelir.

Duygular da önemlidir. Sylvie Droit-Volet ve Warren Meck 2007’deki bir derlemede, korku gibi yüksek uyarılmalı duyguların içsel saati hızlandırabildiğini ve tehdit edici anların daha uzun gelmesine yol açtığını, keyifli bir dalgınlığın ise zamanı daha kısa hissettirme eğiliminde olduğunu anlattı.

Geriye bakınca: Anılar zamanı uzatır

Bir döneme geriye baktığımızda uzunluğunu kısmen bize kaç belirgin anı bıraktığına göre yargılarız.

Yeni yerler, insanlar ve sürprizlerle dolu bir tatil haftası o anda uçup gider; ama sonradan çok sayıda canlı anı bıraktığı için uzun gelir. Psikolog ve yazar Claudia Hammond buna tatil paradoksu der. Tekdüze bir rutinle geçen bir ay ise yaşanırken geçmek bilmeyebilir ve sonra günler tek bir anıda birbirine karıştığı için kaybolmuş gibi görünür.

Korkunca zaman yavaşlar mı?

Kaza geçiren pek çok kişi her şeyin ağır çekimde olduğunu söyler. Sinirbilimci David Eagleman ve ekibi bunu alışılmadık bir yolla test etti.

Gönüllüler 31 metrelik bir kuleden sırtüstü bir ağa bırakıldı. Ardından kendi düşüşlerinin, başkalarının düşüşünü izlerken gördüklerinden yaklaşık %36 daha uzun sürdüğünü tahmin ettiler. Düşüş sırasında gerçekten daha fazla algılayıp algılamadıklarını test etmek için normalde okunamayacak kadar hızlı yanıp sönen rakamlar gösteren bir bilek ekranı taktılar. Zaman onlar için gerçekten yavaşlasaydı rakamları okuyabilmeleri gerekirdi. Okuyamadılar.

Sonuç: Korkutucu anlarda beyin algısını hızlandırmaz. Bunun yerine amigdala, alışılmadık derecede zengin ve ayrıntılı anıların kaydedilmesine yardım eder. Olayı hatırladığımızda bu anıların yoğunluğu onun daha uzun sürmüş gibi görünmesine yol açar.

Yıllar neden hızlanır?

Pek çok yetişkin yılların çocukluktakinden çok daha hızlı geçtiğini hisseder. Birkaç açıklama var ve hepsinin payı olabilir:

• Daha az yeni deneyim. Çocuklar sürekli yenilikle karşılaşır; anıları belirgin olaylarla doludur. Yetişkin rutinleri daha az öne çıkan anı üretir; bu yüzden bir yıl geriye bakınca daha kısa görünür.
• Oran. Beş yaşındaki bir çocuk için bir yıl hayatının beşte biridir. Elli yaşındaki biri için ellide biri.
• Yoğun hayatlar. Yetişkinler çoğu zaman pek çok işi bir arada yürütür; dikkatleri nadiren zamanın akışındadır.

Zamanı nasıl daha zengin hissedebiliriz?

Saatin hızını değiştiremezsiniz, ama zamanın bellekte nasıl hissettirdiğini değiştirebilirsiniz. Anahtar yeniliktir: Seyahat etmek, bir beceri öğrenmek, yeni insanlarla tanışmak ve gündelik rutinleri değiştirmek belirgin anılar yaratır. Geriye baktığınızda bu anılar bir dönemi daha dolu ve daha uzun gösterir.

Özetle

• Beynin tek bir saati yoktur; zaman duygusu dikkate, duyguya ve belleğe bağlıdır.
• Yaşanırken sürükleyici etkinlikler dikkati zamandan çalar, zaman uçup gider; can sıkıntısı onu uzatır.
• Geriye bakınca çok yeni anı bırakan dönemler uzun, rutin dönemler kısa gelir.
• Korkutucu anlarda beyin daha hızlı algılamaz, daha zengin anılar kaydeder.
• Yıllar kısmen yetişkin hayatı daha az yenilik getirdiği için hızlanıyormuş gibi gelir.