Kan Grupları Nedir? A, B, AB, 0 ve Rh Faktörü, Kim Kime Kan Verebilir?

“Kan grubunuz ne?” Bir hastanede ameliyattan ya da kan naklinden önce ilk sorulan sorulardan biridir. Çoğu insan yanıtını bilir: A Rh pozitif, 0 Rh negatif gibi. Ama bu harflerin ve işaretlerin gerçekte ne anlama geldiğini bilenler daha azdır. Arkalarında, kan naklini ölümcül bir kumardan sıradan ve hayat kurtaran bir tedaviye dönüştüren, tıbbın en önemli keşiflerinden biri yatar.

Alyuvarlardaki işaretler

Her alyuvarın yüzeyi, bazıları isim etiketi gibi çalışan moleküllerle kaplıdır. Bu etiketlere antijen denir. Bağışıklık sisteminiz hangi antijenlerin vücudunuza ait olduğunu öğrenir ve tanımadıklarına saldırır.

Kan grubu, alyuvarlarınızın hangi antijenleri taşıdığını anlatır. NIH’nin kan grupları derlemesine göre bilim insanları bugün 40’tan fazla kan grubu sistemi tanımlıyor; ama günlük tıpta ikisi en önemlisidir: ABO sistemi ve Rh sistemi.

ABO sistemi

• A grubu alyuvarlar A antijeni taşır. Plazmada anti-B antikorları bulunur.
• B grubu alyuvarlar B antijeni taşır. Plazmada anti-A antikorları bulunur.
• AB grubu alyuvarlar hem A hem B antijeni taşır. Plazmada bu antikorların hiçbiri yoktur.
• 0 grubu alyuvarlar hiçbir antijen taşımaz. Plazmada hem anti-A hem anti-B antikorları bulunur.

Önemli nokta şudur: Vücut, sahip olmadığı ABO antijenlerine karşı antikor üretir. A grubu kana sahip biri B grubu alyuvar alırsa, anti-B antikorları bağışlanan hücrelere saldırır; hücreler kümelenir ve parçalanır. Bu nakil reaksiyonu hayatı tehdit edebilir.

Pozitif mi negatif mi: Rh faktörü

Kan grubunuzdan sonraki artı ya da eksi işareti Rh sistemini, özellikle de RhD antijenini ifade eder:

• Rh pozitif (+) alyuvarlar RhD antijeni taşır.
• Rh negatif (−) alyuvarlar taşımaz.

ABO’dan farklı olarak Rh negatif kişilerde normalde doğuştan anti-D antikoru bulunmaz. Rh pozitif kanla karşılaştıklarında, örneğin bir nakil sırasında ya da gebelikte, bu antikorları geliştirebilirler. ABO ve Rh birleştiğinde sekiz yaygın kan grubu ortaya çıkar: 0+, 0−, A+, A−, B+, B−, AB+ ve AB−.

Kim kime kan verebilir?

Alyuvar naklinde kural basittir: Vericinin hücreleri, alıcının vücudunun saldıracağı bir antijen taşımamalıdır.

• 0 Rh negatif alyuvarlarda A, B ya da RhD antijeni yoktur; bu yüzden neredeyse herkese verilebilir. Bu, 0− vericileri “genel alyuvar vericisi” yapar; test için zaman olmayan acil durumlarda çoğu zaman 0− kan kullanılır.
• AB Rh pozitif hastalarda anti-A ya da anti-B antikoru yoktur ve RhD’yi zaten taşırlar; bu yüzden her gruptan alyuvar alabilirler. Bunlar “genel alıcılardır”.
• Plazmada mantık tersine döner: AB plazmasında anti-A ya da anti-B antikoru bulunmaz; bu yüzden AB vericiler genel plazma vericisidir.

Uygulamada hastaneler mümkün olduğunca aynı grubu verir ve ayrıca daha az yaygın kan grubu antijenlerinin yol açabileceği reaksiyonları kontrol etmek için vericinin kanını hastanınkiyle karıştırarak çapraz eşleştirme yapar.

Kan grubu nasıl kalıtılır?

Her ebeveynden birer ABO geni alırsınız. A ve B “baskın”, 0 ise “çekiniktir”: Yalnızca A ya da B olmadığında ortaya çıkar. Bu bazı sürprizlere yol açar:

• A grubu kanı olan biri AA ya da AO genlerini taşıyor olabilir.
• A ve B grubu iki ebeveynin (örneğin AO ve BO) çocukları dört ABO grubundan herhangi birine sahip olabilir.
• 0 grubu iki ebeveynin (00 ve 00) çocukları neredeyse her zaman 0 grubudur.

Rh de benzer biçimde işler: Rh pozitif baskındır; bu yüzden iki Rh pozitif ebeveynin, ikisi de gizli bir negatif gen taşıyorsa Rh negatif bir çocuğu olabilir.

Nakli güvenli kılan keşif

19. yüzyılda doktorlar zaman zaman kan nakli denedi; ama sonuçlar öngörülemezdi: Bazı hastalar iyileşti, bazıları öldü. 1901’de Avusturyalı hekim Karl Landsteiner, farklı insanların alyuvarlarını ve serumlarını karıştırdı ve bazı birleşimlerin kümelendiğini, bazılarının kümelenmediğini fark etti. Buradan bugün A, B ve 0 dediğimiz grupları tanımladı; AB kısa süre sonra meslektaşları tarafından belirlendi. Landsteiner 1930’da Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü aldı. 1940’ta Alexander Wiener’le birlikte, deneylerde kullanılan rhesus maymunlarından adını alan Rh faktörünü tanımladı.

Kan grupları ve gebelik

Rh faktörü özellikle gebelikte önemlidir. Rh negatif bir anne Rh pozitif bir bebek taşıyorsa, bebeğin kanının bir kısmı, genellikle doğum sırasında, annenin dolaşımına geçebilir. Annenin vücudu bunun üzerine anti-D antikorları üretebilir; bu antikorlar sonraki bir gebelikte plasentayı geçip Rh pozitif başka bir bebeğin alyuvarlarına saldırabilir. Yenidoğanın hemolitik hastalığı denen bu durum eskiden bebek ölümlerinin önemli bir nedeniydi. Bugün Rh negatif annelere bağışıklık sistemlerinin duyarlı hâle gelmesini önleyen anti-D immünoglobulin iğnesi yapılarak büyük ölçüde önleniyor.

Kan grupları neden var?

Bilim insanları insanların neden farklı kan gruplarına sahip olduğundan hâlâ emin değil. Önde gelen bir fikre göre bu durum bulaşıcı hastalıklarla ilişkilidir: Bazı mikroplar hücrelere tutunmak için kan grubu moleküllerini kullanır; farklı gruplar da farklı hastalıklara karşı bir miktar koruma sağlayabilir. Bu, kan grubu sıklıklarının dünyada neden değiştiğini açıklayabilir. Örneğin 0 grubu Amerika kıtasının bazı bölgelerinde özellikle yaygınken B grubu Asya’nın bazı bölgelerinde daha sık görülür.

Özetle

• Kan grupları alyuvarlardaki antijenlere dayanır.
• ABO: A’da A antijeni, B’de B, AB’de ikisi birden bulunur, 0’da hiçbiri yoktur.
• Rh: Pozitif kan RhD antijeni taşır, negatif kan taşımaz.
• 0− genel alyuvar vericisidir; AB+ her gruptan alyuvar alabilir.
• Kan grupları kalıtılır; iki ebeveynin farklı gruptan bir çocuğu olabilir.
• Karl Landsteiner kan gruplarını 1901’de keşfetti ve 1930’da Nobel Ödülü’nü aldı.