Bağışıklık Sistemi Nasıl Çalışır? Vücudunuzun Savunma Gücü Basitçe

Vücudunuz her gün soluduğunuz havada, yediğiniz yiyeceklerde ve dokunduğunuz her şeyde milyonlarca bakteri, virüs, mantar ve başka mikropla karşılaşır. Çoğu zaman hiç fark etmezsiniz, çünkü dikkat çekici bir savunma sistemi sessizce çalışmaktadır. Bağışıklık sistemi tek bir organ değil; vücudun her yerine yayılmış, tehditleri tanıyabilen, yok edebilen ve yıllarca hatırlayabilen hücreler, dokular ve kimyasallardan oluşan bir ağdır.

Savunma hatları

1. Engeller

İlk savunmalar mikropların içeri girmesini tamamen engeller:

• Deri sert ve su geçirmez bir duvardır.
• Burun, boğaz ve akciğerlerdeki mukus mikropları yakalar, silya denen minik tüyler de onları süpürür.
• Gözyaşı ve tükürük bakterileri parçalayan enzimler içerir.
• Mide asidi yiyeceklerdeki pek çok mikrobu yok eder.
• Bağırsaklardaki ve derideki trilyonlarca dost bakteri, zararlı olanlara yer bırakmaz.

2. Doğuştan bağışıklık: ilk müdahaleciler

Bir mikrop, örneğin bir kesikten içeri girerse doğuştan bağışıklık sistemi dakikalar ile saatler içinde yanıt verir. Bağışıklık bilimciler Ruslan Medzhitov ve Charles Janeway’in tanımladığı gibi belirli istilacıları değil, pek çok mikropta ortak olan genel özellikleri tanır.

• Nötrofiller ve makrofajlar gibi fagositler mikropları yutup sindirir.
• İltihap, kan damarlarını genişletip geçirgen hâle getirir; böylece bölgeye daha fazla bağışıklık hücresi ve sıvı ulaşır. Enfekte bir kesiğin kızarması, ısınması, şişmesi ve ağrımasının nedeni budur.
• Doğal öldürücü hücreler, enfekte ya da anormal görünen vücut hücrelerini yok eder.
• Kimyasal sinyaller vücudun termostatını yükselttikçe ateş çıkabilir.

Doğuştan bağışıklık hızlıdır, ama her tehdide kabaca aynı biçimde yanıt verir ve deneyimle gelişmez.

3. Kazanılmış bağışıklık: uzmanlar

Enfeksiyon sürerse kazanılmış bağışıklık sistemi devreye girer. İlk seferde daha uzun sürer, çoğu zaman 1 ila 2 hafta, ama tam isabetle hedefler. Başlıca oyuncuları lenfositlerdir: B hücreleri ve T hücreleri denen akyuvarlar.

Hücrelerle tanışın

• B hücreleri, bir mikrobun antijen denen belirli bir parçasına kilitlenen Y biçimli proteinler olan antikorları üretir. Antikorlar virüsleri etkisizleştirebilir, toksinleri engelleyebilir ve mikropları yok edilmek üzere işaretleyebilir.
• Öldürücü T hücreleri, virüs bulaşmış ya da kanserleşmiş vücut hücrelerini tanıyıp yok eder.
• Yardımcı T hücreleri komutanlar gibi davranır: B hücrelerini, öldürücü T hücrelerini ve fagositleri harekete geçiren sinyaller salar.
• Bellek hücreleri, enfeksiyondan sonra kalan, bazen onlarca yıl yaşayan B ve T hücreleridir.

Kazanılmış sistem şaşırtıcı derecede çeşitlidir. Gelişirken genlerin karılmasıyla vücudunuz, her biri farklı bir biçimi tanıyan milyarlarca farklı B ve T hücresi üretir. Biri eşini bulduğunda hızla çoğalarak özdeş kopyalardan bir orduya dönüşür.

Bağışıklık hafızası ve aşılar

Bağışıklık sistemi bir mikropla ikinci kez karşılaştığında bellek hücreleri onu hemen tanır ve daha hızlı, daha güçlü bir yanıt verir; çoğu zaman siz hastalandığınızı hissetmeden enfeksiyonu durdurur. Suçiçeğine genellikle yalnızca bir kez yakalanmanızın nedeni budur.

Aşılar bu hafızayı kullanır. Bağışıklık sistemini bir mikrobun zararsız bir hâliyle ya da parçasıyla karşılaştırır: zayıflatılmış ya da öldürülmüş bir mikrop, bir protein ya da bir protein yapmak için genetik talimatlar. Vücut, hastalığı atlatmak zorunda kalmadan antikorlar ve bellek hücreleri üretir. 1796’da Edward Jenner, hafif sığır çiçeğiyle enfekte edilen bir çocuğun çiçek hastalığından korunduğunu gösterdi. Aşılama sayesinde çiçek hastalığı 1980’de yok edildi ilan edildi; çocuk felci ve kızamık gibi hastalıklar da büyük ölçüde azaldı.

Bağışıklık sistemi ters çalıştığında

Bağışıklık sistemi bir denge kurmak zorundadır: enfeksiyonlarla savaşacak kadar güçlü, ama vücuda zarar verecek kadar saldırgan olmayan.

• Alerjiler, polen, ev tozu akarları ya da yer fıstığı gibi zararsız şeylere aşırı tepki vermesiyle ortaya çıkar.
• Tip 1 diyabet, romatoid artrit ve multipl skleroz gibi otoimmün hastalıklarda yanlışlıkla vücudun kendi dokularına saldırır.
• Genetik durumlardan, bazı ilaçlardan ya da HIV gibi enfeksiyonlardan kaynaklanan bağışıklık yetmezliği, insanları enfeksiyonlara karşı savunmasız bırakır.

Bağışıklık sistemini sağlıklı tutmak

Sağlıklı kişilerde bağışıklığı “güçlendiren” sihirli bir hap yok. Ama bağışıklık sistemi en iyi şu durumlarda çalışır:

• yeterli uyku aldığınızda;
• çeşitli ve dengeli beslendiğinizde;
• fiziksel olarak etkin kaldığınızda;
• sigaradan kaçınıp alkolü sınırladığınızda;
• aşılarınızı güncel tuttuğunuzda;
• mikroplarla karşılaşmayı azaltmak için ellerinizi düzenli yıkadığınızda.

Özetle

• Bağışıklık sistemi katmanlar hâlinde savunur: engeller, doğuştan bağışıklık ve kazanılmış bağışıklık.
• Doğuştan bağışıklık fagositler, iltihap ve ateşle saatler içinde tepki verir.
• Kazanılmış bağışıklık, belirli mikropları hedef almak için B hücrelerini (antikorlar) ve T hücrelerini kullanır.
• Bellek hücreleri ikinci seferde yanıtı hızlandırır.
• Aşılar bu hafızayı güvenle eğitir; çiçek hastalığı 1980’de yok edildi.
• Alerjiler ve otoimmün hastalıklar, bağışıklık sisteminin aşırı tepki vermesi ya da yanlış hedeflemesidir.