Dondurma Yerken Başımız Neden Ağrır? Beyin Donmasının Sırrı

Sıcak bir yaz gününde büyük bir kaşık dondurmayı aceleyle ağzına attığın anı hatırla. Birkaç saniye sonra alnının ortasına keskin bir ağrı saplanır. Gözlerini kısar, kaşığı bırakır ve ağrının geçmesini beklersin. Bu tuhaf ve neredeyse herkesin yaşadığı deneyimin adı beyin donması. Peki dondurmanın değdiği yer ağzın içiyken ağrı neden alında hissediliyor?

Beyin gerçekten donuyor mu?

Hayır. Adına rağmen beyin donması sırasında beyninde hiçbir şey donmaz. Kafatası ve beyin, vücudun en iyi korunan bölgeleri arasındadır ve birkaç kaşık dondurmanın sıcaklıklarını kayda değer şekilde değiştirmesi mümkün değildir.

Beyin donması aslında bir tür baş ağrısıdır. Tıptaki uzun adı sfenopalatin ganglionevraljisidir. Bu isim, ağzın üst kısmının hemen arkasında bulunan bir sinir düğümünden (sfenopalatin ganglion) gelir. Halk arasında “dondurma baş ağrısı” ya da “soğuk uyarı baş ağrısı” olarak da bilinir.

Beyin donması nasıl oluşur?

Beyin donması birkaç adımda, birkaç saniye içinde gerçekleşir:

1. Soğuk damağa değer

Ağzının üst kısmındaki damak, sinir uçları ve kan damarları bakımından zengin bir bölgedir. Çok soğuk bir şey bu yüzeye değdiğinde, damaktaki sıcaklık hızla düşer.

2. Damarlar önce daralır, sonra genişler

Vücut soğuğa karşı önce damarları daraltarak ısı kaybını azaltmaya çalışır. Ardından beyni sıcak tutmak için kan akışını hızla artırır ve damarlar genişler.

Harvard Üniversitesi’nde yapılan bir araştırmada katılımcılara buzlu su içirilip beyinlerine giden kan akışı ölçüldü. Beyin donmasının başladığı anda, beynin ön kısmına kan taşıyan ön serebral arterde kan akışının hızla arttığı görüldü. Ağrı, bu damar tekrar daraldığında geçti. Araştırmacılar bu hızlı genişlemenin ağrının ana kaynağı olabileceğini düşünüyor.

3. Trigeminal sinir alarm verir

Damarların bu ani değişimi, yüzün ve başın büyük bölümünden duyu bilgisi taşıyan trigeminal siniri uyarır. Sinir, beyne bir “acı” sinyali gönderir.

4. Ağrı alında hissedilir

İşte en tuhaf kısım: Beyin bu ağrıyı damaktan değil, alından ve şakaklardan geliyormuş gibi algılar. Bunun sebebi, trigeminal sinirin hem damaktan hem de alından duyu taşımasıdır. Beyin, sinyalin hangi dalından geldiğini ayırt edemez ve ağrıyı en çok alışık olduğu bölgeye yansıtır. Bu olaya yansıyan ağrı denir.

Benzer bir durum kalp krizinde de görülür. Kalpten gelen ağrı bazen sol kola ya da çeneye yansır.

Hızlı yiyenler daha mı çok yaşıyor?

2002’de Kanada’da yapılan eğlenceli bir çalışmada, ortaokul öğrencileri iki gruba ayrıldı. Bir gruba 100 mililitre dondurmayı 5 saniyede yemeleri, diğer gruba ise yavaş yavaş yemeleri söylendi.

Sonuç oldukça açıktı: Dondurmayı hızla yiyen öğrencilerde beyin donması, yavaş yiyenlere göre yaklaşık iki kat daha sık görüldü. BMJ dergisinin Noel sayısında yayımlanan bu çalışma, beyin donmasını önlemenin en basit yolunu bilimsel olarak gösterdi: yavaş yemek.

Kimler daha çok yaşar?

Herkes beyin donmasına aynı derecede duyarlı değildir:

• Migren yaşayan kişiler beyin donmasına belirgin şekilde daha yatkındır. Bu da migren ile beyin donmasının benzer damar ve sinir mekanizmalarını paylaşıyor olabileceğini düşündürüyor.
• Çocuklar ve gençler soğuk yiyecekleri daha hızlı tükettikleri için daha sık yaşayabilir.
• Bazı insanlar ise neredeyse hiç beyin donması yaşamadığını söylüyor.

Beyin donması nasıl geçer?

İyi haber: Beyin donması genellikle 10 saniye ile bir dakika arasında kendiliğinden geçer. Ama bu süreyi kısaltmak için birkaç yöntem işe yarayabilir:

Ağrı başladığında yemeye devam etmek ise genellikle durumu uzatır. Kısa bir mola vermek ve damağın ısınmasını beklemek en iyisidir.

Beyin donması bilim için neden önemli?

Bu masum ağrı, bilim insanları için ilginç bir araştırma aracıdır. Beyin donması güvenli, hızlı ve kolayca tetiklenebilen bir baş ağrısıdır. Bu yüzden araştırmacılar, beyin donmasını inceleyerek migren ve küme baş ağrısı gibi daha ciddi baş ağrılarının mekanizmalarını anlamaya çalışıyor. Damarların ani genişlemesinin baş ağrısındaki rolü, bu araştırmaların önemli konularından biri.

Özetle

Beyin donması, çok soğuk bir şeyin damağa değmesiyle damarların hızla daralıp genişlemesi sonucu ortaya çıkan kısa ve zararsız bir baş ağrısıdır. Trigeminal sinir bu değişimi ağrı olarak beyne iletir ve beyin ağrıyı alında hissedilmiş gibi algılar. Hızlı yiyenlerde yaklaşık iki kat daha sık görülür. Yavaş yemek, dili damağa bastırmak ya da ılık bir şey içmek ağrıyı önlemenin ve kısaltmanın en kolay yollarıdır.