Neden Esneriz? Esnemenin Bulaşıcı Olmasının Bilimsel Sebebi

Bu yazıyı okurken esneyebilirsin. Hatta sadece "esneme" kelimesini okumak bile bunun için yetebilir. Esneme hepimizin her gün yaptığı ama bilimin hâlâ tam olarak çözemediği bir davranış. Yine de son yıllardaki araştırmalar oldukça ilginç ipuçları ortaya koydu.

Esneme sırasında vücutta ne oluyor?

Ortalama bir esneme yaklaşık 6 saniye sürer ve üç aşamadan oluşur:

1. Ağız genişçe açılır ve uzun, derin bir nefes alınır.
2. Çene, yüz ve boyun kasları kısa bir süre gerilir. Bu sırada kulak zarı da hafifçe gerilir.
3. Nefes daha hızlı verilir ve kaslar gevşer.

Bu kısa hareket kafatası içindeki kan akışını belirgin şekilde değiştirir. Bilim insanlarının esnemenin amacına dair en güçlü ipucu da buradan geliyor.

Eski teori: “Oksijen eksikliği”

Uzun yıllar esnemenin kandaki oksijeni artırmak ya da birikmiş karbondioksiti atmak için yapıldığı düşünüldü. Mantıklı görünüyordu: Uykumuz geldiğinde nefesimiz yavaşlar, esneyerek de "açığı kapatırız".

Ama bu fikir test edildiğinde tutmadı. Psikolog Robert Provine’in 1980’lerdeki deneylerinde katılımcılara normalden çok daha fazla oksijen ya da karbondioksit içeren hava soludu. Esneme sıklıkları değişmedi. Ayrıca yoğun egzersiz yapan ve çok daha fazla oksijene ihtiyaç duyan insanlar, bu sırada daha sık esnemiyor.

Güncel teori: Beyni soğutmak

Bugün en çok destek gören açıklama beyin soğutma hipotezi. Bu fikre göre:

• Derin nefes, serin havanın ağız ve burun boşluğundaki kan damarlarını soğutmasını sağlar.
• Çene kaslarının güçlü gerilmesi, beyne giden ve beyinden dönen kan akışını hızlandırır.
• Böylece biraz ısınmış kan, daha serin kanla yer değiştirir.

Beyin, sıcaklık değişimlerine çok duyarlı bir organdır ve en verimli çalıştığı dar bir sıcaklık aralığı vardır. Yorgunluk, uykusuzluk ve can sıkıntısı beyin sıcaklığını etkileyebilen durumlardır. Esnememiz bu yüzden tam da bu anlarda artıyor olabilir.

Hipotezi destekleyen bazı bulgular şunlar:

• Alnına soğuk kompres konan ya da yalnızca burnundan nefes alan katılımcılar, bulaşıcı esnemeye daha az yakalandı.
• Esneme sıklığı ılıman havada artıyor, çok sıcak ya da çok soğuk havada azalıyor. Hava vücuttan sıcaksa esneme soğutmaz; hava çok soğuksa da soğutmaya gerek kalmaz.
• Memeli türleri karşılaştırıldığında beyni daha büyük ve daha fazla nöronu olan türlerin daha uzun esnediği görüldü. İnsanlar bu sıralamanın üst sıralarında yer alıyor.

Bu bulgular esnemenin yalnızca uykuyla ilgili olmadığını, beynin uyanıklığını ve performansını korumaya yardım eden bir mekanizma olabileceğini düşündürüyor. Bu da sınav öncesi ya da sahneye çıkmadan önce neden esnediğimizi açıklayabilir.

Esneme neden bulaşıcı?

Esnemenin belki de en tuhaf yanı bulaşıcı olması. Birinin esnediğini görmek, duymak ya da sadece okumak bile esnememize yol açabiliyor. İnsanların yaklaşık yarısı bulaşıcı esnemeye yatkın.

Araştırmalar bu konuda birkaç ilginç gözlem yaptı:

• Bulaşıcı esneme yabancılara kıyasla aile ve arkadaşlar arasında daha sık görülüyor.
• Çocuklarda genellikle 4–5 yaşından sonra belirgin hale geliyor. Bu dönem, başkalarının duygularını anlama becerisinin geliştiği yıllarla örtüşüyor.
• Şempanzeler, bonobolar ve köpekler gibi sosyal hayvanlarda da gözlemleniyor.

Bu yüzden bulaşıcı esneme, empati ve sosyal uyumla ilişkilendiriliyor. Bir gruptaki bireylerin esnemesinin, uyanıklık durumlarını eşitleyerek grubu ortak bir dikkat seviyesine getirdiği düşünülüyor. Yine de empatiyle bağlantısı tartışmalı. Bazı büyük çalışmalar bu ilişkinin sanıldığı kadar güçlü olmadığını gösterdi, yani konu hâlâ araştırılıyor.

Esnemeyi durdurabilir miyiz?

Esnemeyi tamamen bastırmak zordur. Yarıda kesilen bir esneme de çoğu zaman tatmin edici gelmez. Yine de beyin soğutma hipotezine göre şu yöntemler esneme isteğini azaltabilir:

• Burnundan derin nefes almak
• Soğuk bir şey içmek ya da yüzüne soğuk su çarpmak
• Serin bir ortama geçmek

Özetle

Esneme büyük olasılıkla beynimizi serinleten ve uyanık tutmaya yardım eden eski bir mekanizma. Oksijen teorisi deneylerde doğrulanmadı. Bulaşıcı esneme ise sosyal canlılar olmamızın izlerini taşıyor olabilir. Bu yazı boyunca birkaç kez esnediysen, beynin muhtemelen sadece biraz serinlemek istedi.