Çiçekler Neden Kokar? Çiçek Kokularının Kimyası ve Amacı

Bir gülün parfümü, bir yaz akşamı yaseminin ağır tatlılığı, çiçek açmış bir ıhlamurun ferah kokusu: Çiçek kokuları doğanın en hoş şeyleri arasındadır. İnsanlar binlerce yıldır onları parfümlerde, çaylarda ve ritüellerde kullanıyor. Ama çiçekler bizim için kokmaz. Kokuları esas olarak böceklere ve diğer hayvanlara yönelik kimyasal mesajlardır ve milyonlarca yıllık evrimin ürünüdür.

Koku bir reklamdır

Bitkiler hareket edemez; bu yüzden üremek için pek çoğu polenleri bir çiçekten diğerine taşıyacak hayvanlara ihtiyaç duyar. Çiçekler genellikle nektar ya da polenden oluşan bir ödül sunar ve bunu renk, biçim ve kokuyla duyurur.

Kokunun renge göre bazı avantajları vardır. Rüzgârla taşınır, karanlıkta işe yarar ve uzaktan algılanabilir. Bir arı, henüz göremediği bir çiçek kümesine koku moleküllerinden oluşan bir izi takip ederek ulaşabilir. Araştırmalar arıların çiçek kokularını çok iyi öğrenip hatırladığını ve daha önce ödül veren kokulu çiçeklere geri döndüğünü gösteriyor.

Ekolojist Robert Raguso’nun sıkça atıf yapılan bir derlemesine göre çiçek kokusu birkaç amaca hizmet eder:

• tozlayıcıları uzaktan çekmek,
• yakından doğru çiçeği tanımalarına yardım etmek,
• ziyaretçileri elemek, böylece çiçeği iyi tozlayan hayvanları çekmek,
• bitkiyi otçullara, mantarlara ya da nektar hırsızlarına karşı korumak.

Farklı ziyaretçilere farklı parfümler

Çiçekler tozlayıcılarının zevklerine uygun kokular geliştirmiştir; bu örüntüye tozlaşma sendromları denir:

Zamanlama da önemlidir. Pek çok çiçek kokusunu yalnızca tozlayıcıları aktifken salar. Gece güveleriyle tozlaşan bir petunya kokusunun çoğunu akşam yayar; bu ritmi bitkinin iç biyolojik saati yönetir.

Bir taç yaprak nasıl parfüm yapar?

Koku molekülleri uçucu organik bileşikler denen bir gruba aittir: normal sıcaklıklarda kolayca buharlaşan küçük, hafif moleküller. Natalia Dudareva ve ekibinin 2013 tarihli derlemesine göre bitkiler bu türden 1.700’den fazla bileşik üretir ve bunlar birkaç ana kimyasal aileye ayrılır:

• Linalool (lavanta, pek çok çiçek) ve limonen (turunçgiller) gibi terpenler,
• Metil benzoat (aslanağzı, petunya) ve öjenol (karanfil benzeri kokular) gibi benzenoidler ve fenilpropanoidler,
• Çoğu zaman ferah, “yeşil” notalar veren yağ asidi türevleri.

Hammadde, fotosentezle üretilen şekerdir. Taç yaprak hücrelerindeki enzimler onu adım adım bu moleküllere dönüştürür; moleküller de taç yaprağın yüzeyinden havaya geçer. Tek bir çiçeğin kokusu birkaç bileşenden ya da 100’den fazla bileşenden oluşabilir. Tam tarif, her türe kendine özgü kokusunu verir.

Her çiçek güzel kokmaz

Bazı çiçekler ölü hayvanlarla ya da gübreyle beslenen sineklere ve böceklere güvenir. Bu çiçekler, çürüyen etin saldığına benzer kükürt bileşikleri kullanarak çürüme kokusunu taklit eder. En ünlüsü, Sumatra’dan titan arumdur (Amorphophallus titanum); çiçek açması yıllar sürebilir. Sonunda açtığında kokusunu daha uzağa yaymak için kendini ısıtır ve onu tozlayan leş böceklerini çeker.

Öbür uçta, çimenler, tahıllar ve pek çok ağaç gibi rüzgârla tozlaşan çiçeklerin hayvanları çekmeye ihtiyacı yoktur. Çiçekleri genellikle küçük, sade ve kokusuzdur.

Pek çok gül neden kokusunu yitirdi?

Güzel bir gül alıp neredeyse hiç kokmadığını fark ettiyseniz bu bir yanılsama değil. Pek çok modern gül her şeyden önce renk, biçim ve vazoda uzun ömür için ıslah edildi. Koku üretmek bitkiye enerjiye mal olur ve pek çok gene bağlıdır. Islah sırasında koku çoğu zaman zayıfladı ya da kayboldu. Araştırmacılar bugün gül kokusunun ardındaki genleri, kısmen onu geri getirmek için inceliyor.

Koku ve biz

İnsanlar çiçek kokularını uzun zamandır topluyor. Bulgaristan’dan ve Türkiye’de Isparta’dan gelen gül yağı, en değerli parfüm hammaddeleri arasındadır: Tek bir kilogram yağ için birkaç ton gül yaprağı gerekir. Bugünkü parfümlerin pek çoğu da lavanta kokan linalool gibi çiçek moleküllerinin sentetik kopyalarını kullanır.

Özetle

• Çiçekler esas olarak arı, güve, sinek ve yarasa gibi tozlayıcıları çekmek için kokar.
• Kokular havayla taşınır, karanlıkta işe yarar ve böceklerin çiçekleri bulup tanımasına yardım eder.
• Her türün tozlayıcılarına uygun ve doğru zamanda salınan kendi karışımı vardır.
• Taç yapraklar kokuyu enzimlerle şekerden üretir; bir koku 100’den fazla bileşen içerebilir.
• Titan arum gibi bazı çiçekler sinekleri çekmek için çürük et gibi kokar.
• Rüzgârla tozlaşan çiçekler genellikle kokusuzdur; bazı modern güller ıslahla kokusunu yitirmiştir.