Kargalar Ne Kadar Zeki? Kuş Dünyasının Alet Yapanları, Yüz Tanıyanları ve Planlamacıları

“Kuş beyinli” bir hakaret olarak söylenir. Oysa pencerenizin önündeki sokak lambasına konan karga, karşılaşabileceğiniz en akıllı hayvanlardan biri olabilir. Kargalar ve kuzgunları, alakargaları, saksağanları ve ekin kargalarını da içeren kargagiller ailesindeki akrabaları alet yapabilir, çok adımlı bulmacalar çözebilir, insanları tek tek tanıyabilir ve hatta geleceği planlayabilir. Bazı bilim insanları onlara “tüylü maymunlar” diyor.

Akıllı kuşlardan bir aile

Kargagiller Antarktika ve Güney Amerika’nın en güneyi dışında her kıtada bulunur. Şehirlerde de ormanlarda olduğu kadar kolay yaşarlar; bu bile esnekliklerini gösterir. Uzun yaşarlar, çoğu zaman aile grupları hâlinde dolaşırlar ve anne babalarından öğrenerek uzun bir süre geçirirler; bunlar diğer hayvanlarda da zekâyla ilişkilendirilen özelliklerdir.

Yeni Kaledonya’nın alet ustaları

Pasifik’teki Yeni Kaledonya adasında, hayvan araştırmalarının ünlüsü olmuş bir karga yaşar. 1996’da biyolog Gavin Hunt, Nature’da yabani Yeni Kaledonya kargalarının iki tür alet yaptığını bildirdi: kancalı dallar ve pandanus bitkisinin sert, dikenli yapraklarından kesilmiş kademeli aletler. Bunları ölü ağaçlardaki deliklerden böcek larvalarını çekip çıkarmak için kullanırlar.

Kancalı alet yapmak kolay değildir. Karga uygun çatallı bir dal seçmeli, onu çatalın hemen altından koparmalı, yaprakları ve kabuğu soymalı, sonra çatalın kalıntısını gagasıyla kanca biçimine getirmelidir. Genç kargaların bu tekniği öğrenmesi aylar sürer; kısmen yetişkinleri izleyerek öğrenirler.

2002’de Oxford’daki bilim insanları Betty adlı bir kargayı anlattı. Kendisine düz bir tel ve tüpün dibinde küçük bir yemek kovası verildiğinde Betty teli bükerek kanca yaptı ve kovayı onunla dışarı çekti. Sonraki araştırmalar Yeni Kaledonya kargalarının malzemeleri sanıldığından daha sık bükerek kanca yaptığını gösterdi; ama Betty’nin esnek problem çözme becerisi hâlâ klasik bir örnektir.

Ezop’un masalı testi

Ezop’un eski masallarından birinde susamış bir karga, su içebileceği kadar yükselene dek testiye çakıl taşları atar. Bilim insanları bu hikâyeyi bir deneye dönüştürdü: Dar bir tüpteki suyun üzerinde, karganın ulaşamayacağı kadar aşağıda bir ödül yüzer. Yakına taşlar ve başka nesneler konur.

Sarah Jelbert ve ekibinin 2014 tarihli çalışmasında Yeni Kaledonya kargaları tüpe taş atmayı çabucak öğrendi. Yüzen nesneler yerine batan ağır nesneleri, içi boş nesneler yerine dolu olanları seçtiler ve kumla dolu tüpler yerine su dolu tüpleri tercih ettiler. Yine de anlayışlarının sınırları vardı: Bazı daha zorlu versiyonlarda küçük çocuklardan daha iyi sonuç alamadılar; bu da fiziği tam olarak kavramak yerine görevi adım adım öğrendiklerini gösteriyor.

Bir yüzü asla unutmazlar

Seattle’da John Marzluff liderliğindeki araştırmacılar, belirli bir lastik maske takarak birkaç yabani Amerikan kargasını yakalayıp serbest bıraktı. Sonrasında bu “tehlikeli” maskeyi takan insanlar kampüste kargaların bağırışlarıyla ve saldırılarıyla karşılaştı; farklı, nötr bir maske ise görmezden gelindi. Animal Behaviour’da yayımlanan 2010 tarihli çalışmaya göre bu tanıma yıllarca sürdü ve maskeye bağıran kargaların sayısı arttı. O kargaların çoğu hiç yakalanmamıştı. Kimin tehlikeli olduğunu diğer kargaları izleyerek öğrenmiş görünüyorlardı.

Yarın için plan yapmak

Uzun süre gelecekteki ihtiyaçlar için plan yapmanın yalnızca insana, belki büyük maymunlara özgü olduğu düşünüldü. 2017’de Can Kabadayı ve Mathias Osvath kuzgunları test etti. Kuşlar içinde yiyecek bulunan bir kutuyu açmak için bir alet kullanmayı öğrendi. Daha sonra kendilerine doğru alet de dahil birkaç nesne arasından seçim yapma şansı verildi; ama kutu ancak ertesi gün ulaşılabilir oluyordu. Kuzgunlar aleti seçip sakladı ve sonra başarıyla kullandı. Ayrıca daha sonra bir insanla yiyecek karşılığında takas edilebilecek bir jetonu saklamayı da öğrendiler. Araştırmacılar kuzgunların planlama becerilerinin büyük maymunlarınkiyle kıyaslanabilir olduğu sonucuna vardı.

Nöronla dolu küçük bir beyin

Ceviz büyüklüğünde bir beyin tüm bunları nasıl yapabilir? Yanıtın bir kısmı 2016’da, Seweryna Olkowicz ve ekibi 28 kuş türünün beyinlerindeki nöronları saydığında geldi. Kargagillerin ve papağanların ön beyinlerinde, nöronları çok daha küçük ve sık paketlendiği için primatlarınkine benzer sayıda nöron bulunduğunu buldular. Bazı kargagillerin ön beyninde, çok daha büyük beyinli bazı maymunlar kadar nöron vardır.

Kargalar neden bu kadar zeki oldu?

Kargalar ve büyük maymunlar çok uzak akrabadır; son ortak ataları 300 milyon yıldan uzun süre önce yaşadı. Zekâları birbirinden bağımsız evrimleşti; bu, yakınsak evrimin bir örneğidir. Bilim insanları her ikisini de benzer baskıların şekillendirdiğini düşünüyor: esneklik gerektiren çeşitli beslenme, uzun yaşam, karmaşık sosyal gruplar ve gençlikte uzun bir öğrenme dönemi.

Akıllı komşularla yaşamak

Kargaların zekâsı şehirlerde gördüğümüz pek çok şeyi açıklar: çöp toplama saatlerini öğrenen, cevizleri arabalar kırsın diye yola bırakan ya da hangi komşunun onları beslediğini, hangisinin kovaladığını hatırlayan kuşlar. Kargalara iyi davranırsanız sizi hatırlayabilirler.

Özetle

• Kargalar ve kuzgunlar, bilinen en zeki hayvanlardan olan kargagiller ailesindendir.
• Yeni Kaledonya kargaları dallardan ve yapraklardan kancalı aletler yapar.
• Kargalar, Ezop’un masalındaki gibi suyu yükseltmek için taş atar.
• Amerikan kargaları tehdit eden yüzleri yıllarca hatırlar ve diğerlerine öğretir.
• Kuzgunlar ertesi gün için alet saklayarak ileriyi planlayabilir.
• Kargagillerin beyni küçüktür ama primat benzeri sayıda nöronla doludur.