Kayan Yıldız Nedir? Meteorlar, Meteor Yağmurları ve Nereden İzlenir?

Bir yaz gecesi çimlerin üzerinde uzanırken ince bir ışık çizgisi gökyüzünü bir saniyede yarıp kayboluyor. Pek çok kültürde insanlar bu anda bir dilek tutar. Ama az önce gördüğünüz şey bir yıldız değildi. Dünya’dan bile yaşlı bir toz zerresinin, başınızın çok üstünde bir parıltıyla yok oluşuydu.

Meteoroid, meteor, meteorit

Terimler karışabildiği için önce bunları ayıralım:

• Meteoroid: Uzayda yol alan küçük bir kaya, metal ya da toz parçası.
• Meteor: Bir meteoroid atmosfere girdiğinde gördüğümüz ışık çizgisi. “Kayan yıldız” budur.
• Meteorit: Ateşli yolculuktan sağ çıkıp yere ulaşan parça.

Meteorların çoğu şaşırtıcı derecede küçük meteoroidlerden, çoğu zaman bir kum tanesinden büyük olmayan parçalardan doğar. Bu kadar parlak olmalarının nedeni boyutları değil, hızlarıdır.

Bir toz zerresi neden bu kadar parlak ışıldar?

Meteoroidler atmosfere saniyede 11 ila 72 kilometre hızla, yani bir mermiden 200 kata kadar daha hızlı çarpar. En yüksek hızda büyük bir şehri bir saniyeden kısa sürede geçerler.

Yaklaşık 80–120 kilometre yükseklikte hava seyrektir ama yeterince değil. Meteoroid hava moleküllerine o kadar sert çarpar ki önündeki hava sıkışarak binlerce dereceye ısınır. Yüzeyi erir ve buharlaşır (buna ablasyon denir); buharlaşan atomlar ve çevresindeki hava iyonlaşarak ışıldar. Yaygın inanışın aksine bu, ellerimizi birbirine sürttüğümüzdeki gibi basit bir sürtünme değildir; daha çok atmosfere geri dönen bir uzay aracının önündeki havanın ısınmasına benzer.

Bir meteorun rengi kimyası hakkında ipucu verebilir. Sodyum turuncu-sarı, magnezyum mavi-yeşil, kalsiyum ise mor bir parıltı verir; ısınan havadaki azot ve oksijen de kırmızı tonlar ekleyebilir.

Meteoroidler nereden gelir?

Meteoroidlerin çoğu kuyrukluyıldızlardan ve asteroitlerden kopan kırıntılardır. Bir kuyrukluyıldız Güneş’e yaklaştığında buzları gaza dönüşür ve yörüngesi boyunca yayılan toz ve kum taneleri salar. Asteroitler arasındaki çarpışmalar da parçalar koparır.

Açık bir gecede saatte birkaç rastgele meteor görebilirsiniz; gökbilimciler bunlara sporadik meteorlar der. Ama yılda birkaç kez bu sayı birden artar.

Meteor yağmurları neden her yıl tekrar gelir?

Bir kuyrukluyıldızın yörüngesi, uzun ve ince bir enkaz nehriyle doludur. Dünya bu nehirlerin bazılarını her yıl kendi yörüngesinin aynı noktasında, dolayısıyla aynı tarihlerde keser. Bu sırada binlerce parçacığı süpürür ve bir meteor yağmuru yaşanır.

Bir yağmurdaki bütün meteorlar birbirine paralel ilerler. Uzakta birleşiyormuş gibi görünen tren rayları gibi, yolları da gökyüzünde radyant denen tek bir noktadan başlıyormuş gibi görünür. Yağmurlar bu noktanın bulunduğu takımyıldızın adını alır: Perseidler Perseus’tan, Geminidler İkizler’den (Gemini) geliyormuş gibi görünür.

Bazı yağmurların ünlü “ebeveynleri” var. Perseidler, yaklaşık 26 km çapındaki dev bir buz kütlesi olan Swift–Tuttle kuyrukluyıldızından gelir. Geminidler ise ebeveynleri 3200 Phaethon bir kuyrukluyıldızdan çok bir asteroide benzediği için sıra dışıdır.

Dünya kilo alıyor

Bütün bu toz birikir. Antarktika’daki Dome C’nin temiz karından minik mikrometeoritler toplayan bilim insanları, yeryüzüne her yıl yaklaşık 5.200 ton dünya dışı toz ulaştığını hesapladı. Çoğu fark edilemeyecek kadar küçüktür. Pencere pervazınızdaki tozun bir kısmı gerçekten uzaydan gelmiş olabilir.

Daha çok kayan yıldız görmek için

• Işıklardan uzaklaşın. Karanlık bir gökyüzü, şehre göre on kat daha fazla meteor gösterebilir.
• Gece yarısından sonrasını bekleyin. Sabaha karşı bulunduğunuz yarımküre Dünya’nın yörüngedeki “ön yüzüne” döner ve yağmurdaki bir arabanın ön camı gibi daha çok meteoroide çarpar.
• Gözlerinize zaman tanıyın. Gözün karanlığa tam alışması 20–30 dakika sürer; telefona bakmaktan kaçının.
• Gökyüzünün geniş bir bölümüne bakın, doğrudan radyanta değil. Meteorlar her yerde görünebilir.
• Ay’ı kontrol edin. Parlak bir dolunay çoğu meteoru gizleyebilir.

Özetle

• Kayan yıldız bir meteordur: Atmosferde yanan minik bir meteoroid, yıldız değil.
• Havaya saniyede 11–72 km hızla çarptığı için önündeki havayı ısıtıp iyonlaştırır ve 80–120 km yükseklikte parlar.
• Meteor yağmurları, Dünya bir kuyrukluyıldızın enkaz izini her yıl aynı tarihlerde kestiğinde yaşanır.
• Perseidler (Ağustos) ve Geminidler (Aralık) en güçlü düzenli yağmurlardır.
• Dünya her yıl binlerce ton uzay tozu toplar.