Hortum Nasıl Oluşur? Dönen Havadan Huni Bulutuna

Gökyüzü tuhaf, yeşilimsi bir griye döner, rüzgâr diner; sonra koyu bir bulutun tabanından bir huni iner ve bir tren gibi gürleyerek yere değer. Hortumlar Dünya’daki en şiddetli rüzgârlardır. Bir evi yıkıp hemen yanındakine neredeyse dokunmadan geçebilirler. Bir gök gürültülü fırtına böylesine yoğun bir girdabı nasıl üretir?

Malzemeler

Hortumlar özel bir koşullar bileşimine ihtiyaç duyar:

• Yere yakın, enerji sağlayan sıcak ve nemli hava.
• Yüksekte, atmosferi kararsız hâle getirip sıcak havanın hızla yükselmesini sağlayan daha serin ve kuru hava.
• Havayı yukarı kaldıracak bir şey, örneğin bir soğuk cephe.
• Rüzgâr kesmesi: yükseklikle hızı ve yönü değişen rüzgârlar.

Sıradan bir fırtınayı dönen bir fırtınaya dönüştüren, rüzgâr kesmesidir.

Dönüşten huniye

1. Yatay dönüş. Yere yakın rüzgârlar yükseklerdekinden daha yavaş estiğinde ya da farklı yönden geldiğinde, aradaki hava, avuçlarınız arasında yuvarlanan bir kalem gibi yuvarlanmaya başlar. Bu, görünmez, yatay ve dönen bir hava borusu oluşturur.
2. Dikeyleşme. Güçlü bir fırtınada yükselen sıcak havadan oluşan güçlü bir yükselici akım vardır. Yükselici akım dönen boruyla karşılaştığında onu kaldırıp dikey hâle getirir; böylece fırtınanın kendisi dönmeye başlar.
3. Süper hücre. Derin ve kalıcı, dönen bir yükselici akıma sahip fırtınaya süper hücre denir. Birkaç kilometre genişliğindeki dönen çekirdeği mezosiklondur.
4. Hortum. Koşullar uygun olduğunda, çoğu zaman dönüşün etrafına sarılan bir alçalıcı akımın da etkisiyle mezosiklonun bir kısmı daralır ve yere doğru uzar. Kollarını içe çeken dönen bir buz patencisi gibi, daraldıkça daha hızlı döner. Şiddetle dönen bu sütun yere değdiğinde artık bir hortumdur.

Bilim insanları hangi süper hücrelerin hortum üreteceğini hâlâ tam olarak öngöremiyor. Yalnızca bir azınlığı hortum üretiyor; mobil radarlarla yapılan araştırma projeleri nedenini bulmak için fırtınaları kovalamayı sürdürüyor.

Hortumlar ne kadar güçlü?

Hortum rüzgârları nadiren doğrudan ölçülür, çünkü yolundaki aletler genellikle yok olur. Bunun yerine uzmanlar hasarı inceler ve rüzgâr hızını Geliştirilmiş Fujita (EF) ölçeğiyle tahmin eder. Bu ölçek, meteorolog Ted Fujita’nın 1971’de geliştirdiği özgün ölçeğin yerine 2007’de ABD’de kullanılmaya başlandı. Hafif hasar veren EF0’dan, sağlam yapılmış evleri temellerinden söküp atabilen ve rüzgârları 322 km/sa’yi aşan EF5’e kadar uzanır. Hortumların çoğu zayıftır, EF0 ya da EF1; yalnızca küçük bir kısmı EF4 ya da EF5’e ulaşır.

Hortumlar nerede görülür?

Antarktika dışındaki her kıtada hortum kaydedildi. Açık ara en fazla hortum, yılda yaklaşık 1.200 ile ABD’de görülür; bunların çoğu, Meksika Körfezi’nden gelen sıcak ve nemli havanın Kanada ve Kayalık Dağlar’dan gelen serin ve kuru havayla çarpıştığı, Hortum Koridoru denen orta ovalardadır. Bangladeş, Arjantin ve Avrupa’nın bazı bölgeleri de düzenli olarak hortum görür.

Türkiye’de de hortum olur, ama genellikle daha seyrek ve zayıftır. Akdeniz ve Karadeniz üzerinde sık sık deniz hortumları oluşur; karaya çıkan hortumlar Antalya bölgesinde can kaybına ve hasara yol açtı.

Güvende kalmak

Hortum uyarısı verildiğinde bodruma ya da en alt kattaki, banyo gibi penceresiz küçük bir iç odaya gidin ve başınızı koruyun. Pencerelerden uzak durun. Arabalar ve karavanlar çok az koruma sağlar. Modern Doppler radarları fırtınalardaki dönüşü fark edip hortum vurmadan dakikalar önce uyarı verebiliyor.

Özetle

• Hortum, bir fırtınadan yere uzanan şiddetle dönen bir hava sütunudur.
• Rüzgâr kesmesi havayı yatay döndürür; güçlü bir yükselici akım onu dikleştirir.
• Güçlü hortumların çoğu, süper hücre denen dönen fırtınalarda oluşur.
• Hortumlar hasara göre, EF0’dan EF5’e kadar Geliştirilmiş Fujita ölçeğiyle derecelendirilir.
• ABD’de yılda yaklaşık 1.200 hortum görülür; Türkiye’de de kıyılarda hortum olur.
• Uyarı anında bodrumda ya da penceresiz bir iç odada korunun.