Göçmen Kuşlar Yönünü Nasıl Bulur? Güneş, Yıldızlar ve Manyetik Pusula

Sonbaharda gökyüzünde V şeklinde süzülen kuş sürüleri, binlerce kilometrelik bir yolculuğun başındadır. Bazıları okyanusları molasız aşar, bazıları çölleri ve dağ sıralarını geçer. Her yıl yaklaşık 2 milyar kuşun Avrupa ile Afrika arasında göç ettiği tahmin ediliyor. Haritası, GPS’i ya da pusulası olmayan bu hayvanlar, yollarını nasıl buluyor?

Neden göç ederler?

Göçün temel sebebi besindir. Kuzey yarımkürede yazlar uzun günler ve böcek, tohum gibi bol besin sunar. Bu, yavru büyütmek için mükemmel bir ortamdır. Kış geldiğinde ise günler kısalır, sıcaklık düşer ve besin kaynakları tükenir.

Kuşlar bu döngüye ayak uydurmak için iki dünya arasında yaşamayı seçmiştir: Yazı kuzeyde üreyerek, kışı ise besinin bol olduğu güneyde geçirerek. Gün uzunluğundaki değişim, kuşların vücudunda hormonal değişikliklere yol açar. Kuşlar göç öncesi yoğun beslenir ve yağ depolar. Kafeste tutulan göçmen kuşlar bile göç mevsimi geldiğinde huzursuzlanır ve göç yönüne doğru zıplamaya başlar. Bilim insanları bu davranışa göç huzursuzluğu der.

Şaşırtıcı göç rekorları

• Kutup sumrusu: Kuzey Kutbu çevresinde ürer, kışı ise Antarktika çevresinde geçirir. Yıllık gidiş-dönüş yolculuğu 70.000 kilometreyi aşabilir. Bu, hayvanlar âleminin bilinen en uzun göçüdür.
• Kıyı çulluğu (Limosa lapponica): Alaska’dan Yeni Zelanda’ya 13.000 kilometreyi aşan yolu, hiç durmadan, yemeden ve içmeden yaklaşık 11 günde uçabilir.
• Leylek: Avrupa’daki yuvalarından güney Afrika’ya kadar yaklaşık 10.000 kilometre yol alır.

Birinci pusula: Güneş

1950’lerde Alman biyolog Gustav Kramer, sığırcıkların göç mevsiminde kafeslerinin belli bir yönüne yöneldiğini fark etti. Aynalarla Güneş’in görünen konumunu değiştirdiğinde kuşlar da yönelimlerini aynı açıyla değiştirdi. Yani kuşlar yönlerini Güneş’e göre belirliyordu.

Ama Güneş gün boyunca gökyüzünde yer değiştirir. Kuşlar bunu nasıl telafi ediyor? Cevap, iç saatlerinde gizli. Kuşlar günün hangi saatinde olduklarını bilir ve Güneş’in o saatte nerede olması gerektiğini hesaba katar. Deneylerde kuşların iç saati yapay ışıkla birkaç saat kaydırıldığında, yönelimleri de tam olarak öngörülen açıda saptı.

İkinci pusula: Yıldızlar

Ötleğenler, bülbüller ve kızılgerdanlar gibi pek çok küçük kuş gece göç eder. 1960’larda Amerikalı bilim insanı Stephen Emlen, çivit kiraz kuşlarını bir planetaryumda yetiştirdi.

Emlen yapay gökyüzünü farklı noktalar etrafında döndürdüğünde kuşların, gökyüzünün dönme merkezini “kuzey” olarak öğrendiğini keşfetti. Gerçek gökyüzünde bu nokta Kutup Yıldızı’nın çevresidir. Yani kuşlar belirli yıldız desenlerini ezberlemek yerine, gece boyunca yıldızların hangi nokta etrafında döndüğünü gözlemleyerek kuzeyi buluyordu.

Üçüncü pusula: Dünya’nın manyetik alanı

Bulutlu gecelerde ne Güneş ne de yıldızlar görünür. Kuşlar yine de yönlerini bulabilir. 1960’ların sonunda Alman araştırmacılar Wolfgang ve Roswitha Wiltschko, kızılgerdanların Dünya’nın manyetik alanını algılayabildiğini gösterdi. Kafesin çevresindeki manyetik alanı yapay olarak değiştirdiklerinde kuşların yönelimi de değişti.

Kuşların manyetik pusulası bizim pusulalarımızdan farklı çalışır. Kuzey ve güneyi değil, manyetik alan çizgilerinin yere göre eğimini algılar. Bu çizgiler kutuplara yaklaştıkça dikleşir, ekvatorda ise yere paralel hale gelir. Kuşlar bu eğime bakarak “kutba doğru” ya da “ekvatora doğru” yönleri ayırt eder.

Gözdeki kuantum pusula

Peki kuşlar manyetik alanı nasıl “görüyor”? En güçlü açıklama, gözün retinasında bulunan kriptokrom adlı ışığa duyarlı proteinlerdir.

• Işık kriptokrom molekülüne çarptığında, içinde radikal çift adı verilen, eşleşmemiş elektronlara sahip kısa ömürlü bir yapı oluşur.
• Bu elektronların davranışı, Dünya’nın zayıf manyetik alanının yönüne göre çok küçük farklılıklar gösterir.
• Bu fark, kuşun görme sistemine bir sinyal olarak iletilebilir. Belki de kuşlar manyetik alanı görüntülerinin üzerine binen soluk bir desen olarak algılıyor.

2021’de Almanya’daki Oldenburg Üniversitesi ve İngiltere’deki Oxford Üniversitesi’nden araştırmacılar, göçmen kızılgerdanlardan elde edilen kriptokrom 4 proteininin manyetik alanlara laboratuvarda gerçekten duyarlı olduğunu gösterdi. Göç etmeyen kuş türlerinin aynı proteini ise çok daha az duyarlıydı. Bu bulgu, kuşların bir tür kuantum pusulası taşıdığı fikrini güçlendirdi. Yine de mekanizmanın tüm ayrıntıları hâlâ araştırılıyor.

Bazı araştırmalar, kuşların gagalarında bulunan demir içeren hücrelerin de manyetik alanla ilgili bilgi sağlayabileceğini öne sürdü. Ancak bu fikir tartışmalı ve kanıtlar zayıf.

Dördüncü pusula: Koku ve yer şekilleri

Kuşlar göç yolları boyunca çevrelerini de dikkatle izler:

• Yer şekilleri: Kıyı çizgileri, dağ sıraları, nehir vadileri ve hatta otoyollar yol gösterici işaretler olabilir.
• Koku: Özellikle deniz kuşları, okyanusun üzerinde yol bulurken kokuyu kullanır. Burun delikleri tıkanan yelkovan kuşlarının yuvalarına dönmekte zorlandığı gösterildi.
• Rüzgâr ve sıcak hava akımları: Leylekler ve yırtıcı kuşlar, karaların üzerinde oluşan sıcak hava sütunlarıyla süzülerek enerji tasarrufu yapar.

Kuşlar bu sistemleri birlikte kullanır ve birbirleriyle karşılaştırarak ayarlar. Örneğin bazı türler, gün batımında Güneş’in konumuna bakarak manyetik pusulalarını yeniden kalibre eder.

Genç kuşlar yolu nasıl biliyor?

En şaşırtıcı bulgulardan biri, pek çok genç kuşun ilk göçünü tek başına yapabilmesidir. Örneğin guguk kuşları yumurtalarını başka kuşların yuvasına bırakır. Yavrular hiç görmedikleri ebeveynlerinden yüzlerce kilometre sonra, yalnız başlarına Afrika’daki kışlaklarına ulaşır.

Bu, göç yönünün ve süresinin büyük ölçüde genetik olarak programlandığını gösteriyor. Genç kuş adeta “şu yönde, şu kadar gece uç” talimatıyla doğar. Deneyim kazandıkça bu kaba harita gerçek bir zihinsel haritaya dönüşür. Yaşlı kuşlar rüzgârla rotalarından saptıklarında yönlerini düzeltebilir, genç kuşlar ise çoğu zaman bunu yapamaz.

İstanbul Boğazı: Kuşların otoyolu

Türkiye, dünyanın en önemli kuş göç yollarından birinin üzerinde yer alır. Leylekler, kartallar, akbabalar ve şahinler gibi süzülen kuşlar uzun deniz geçişlerinden kaçınır. Çünkü süzülmek için gereken sıcak hava akımları deniz üzerinde oluşmaz.

Bu yüzden Avrupa’dan Afrika’ya giden kuşlar iki dar kara geçidinde yoğunlaşır:

• Batıda Cebelitarık Boğazı
• Doğuda İstanbul Boğazı

Her sonbaharda yüz binlerce leylek ve yırtıcı kuş, İstanbul’un üzerinden geçerek Anadolu’ya ulaşır. Ardından Hatay’daki Belen Geçidi üzerinden Orta Doğu’ya ve Afrika’ya devam eder. Almanya’nın doğusundaki leylekler de çoğunlukla bu doğu rotasını kullanır.

Göçmen kuşları neler tehdit ediyor?

Göç, kuşlar için hayatlarının en tehlikeli dönemidir. Doğal zorluklara ek olarak insan kaynaklı tehditler de artıyor:

• Işık kirliliği: Gece göç eden kuşlar şehir ışıklarına çekilir, yönünü kaybeder ve aydınlatılmış cam binalara çarpar.
• Yaşam alanı kaybı: Göç yolu üzerindeki sulak alanların kurutulması, kuşların dinlenip beslendiği “benzin istasyonlarını” yok ediyor.
• İklim değişikliği: Böceklerin çıkış zamanı ile kuşların geliş zamanı arasındaki uyum bozulabiliyor.
• Avcılık ve elektrik hatları: Özellikle iri süzülen kuşlar için ciddi riskler oluşturuyor.

Özetle

Göçmen kuşlar yönlerini tek bir yöntemle değil, birbirini destekleyen birkaç pusulayla bulur. Gündüz Güneş’i iç saatleriyle birlikte, gece yıldızların dönme merkezini kullanırlar. Gözlerindeki kriptokrom proteinleri büyük olasılıkla Dünya’nın manyetik alanını algılamalarını sağlar. Kıyılar, dağlar ve kokular da yol işareti olur. Genç kuşlar ilk yolculuklarına genetik bir programla başlar, zamanla gerçek bir zihinsel harita oluşturur. İstanbul Boğazı da bu muhteşem yolculuğun en önemli duraklarından biridir.